Quan tâm đầu tư cho xử lý ô nhiễm đất

Tổn thất trên 6.300 tỷ USD/năm

Tại Tọa đàm “Kiểm soát ô nhiễm môi trường đất - Thực trạng và giải pháp” do Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức chiều 22/12, PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường cho biết, ô nhiễm đất không phải là vấn đề của riêng Việt Nam mà mang tính toàn cầu, gây tác động nghiêm trọng đến sức khỏe con người. Liên Hợp Quốc ước tính suy thoái đất gây tổn thất 6.300 - 10.600 tỷ USD mỗi năm, tương đương 15% GDP; dự báo đến năm 2050, tổn thất do suy thoái đất toàn cầu có thể lên tới 23.000 tỷ USD, cần 4.600 tỷ USD để khắc phục. Riêng trong lĩnh vực nông nghiệp, suy thoái đất, ô nhiễm đất ảnh hưởng tới 10 - 20% sản phẩm; gây sức ép tới 50% nguồn nước toàn cầu trong sản xuất nông nghiệp.

Cũng theo ông Thọ, có nhiều nguyên nhân gây ra tình trạng ô nhiễm đất. Đó là từ hoạt động sinh hoạt của con người (rác thải nhựa, rác thải thủy tinh); hoạt động sản xuất công nghiệp, đặc biệt là nước thải, khí thải; hoạt động sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là thuốc trừ sâu, trừ cỏ. Bên cạnh đó là các tác nhân khác do con người gây ra, như thủy điện, phá rừng làm sạt lở đất, giảm hấp thụ nước của môi trường đất, gây ô nhiễm và suy thoái đất. Ngoài ra là hoạt động xây dựng, đô thị hóa, xi măng hóa đô thị làm cho đất không thẩm thấu được nước, nguồn nước ngầm suy giảm, gây sụt lún…

Viện trưởng Viện Sức khỏe nghề nghiệp và môi trường, Bộ Y tế Lê Thanh Hải bổ sung, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đưa ra khái niệm “một sức khỏe” (One Health), bao gồm: sức khỏe con người, sức khỏe môi trường và sức khỏe động vật có mối liên hệ mật thiết, chi phối lẫn nhau. Trong đó, về sức khỏe môi trường thì ô nhiễm không khí có thể gây ô nhiễm môi trường đất, ô nhiễm đất gây ô nhiễm môi trường nước và đều ảnh hưởng đến sức khỏe.

Việc đất tương tác với sức khỏe như thế nào thì còn phụ thuộc vào cách thức mà đất tương tác với cơ thể. Ví dụ, tiếp xúc trực tiếp thì có thể gây bệnh về da. Nếu hít phải bụi, hơi khí bốc lên từ đất sẽ gây ảnh hưởng đến đường hô hấp; thông qua trao đổi phế nang sẽ có ảnh hưởng đến những bệnh khác sâu hơn như bệnh tim mạch, bệnh về thần kinh. Đặc biệt với trẻ em thì khả năng tự bảo vệ là rất yếu nên có thể gây ra những rối loạn phát triển nhận thức, tổn thương hệ thống miễn dịch.

Dù vậy, “không phải cứ tiếp xúc với đất là thành bệnh”. Song, ông Hải nhấn mạnh, “quan trọng nhất nếu muốn giữ được sức khỏe con người thì phải giữ được sức khỏe của môi trường”.

Hành lang pháp lý khá toàn diện, nhưng thực thi còn hạn chế

“Ô nhiễm môi trường đất hiện nay là một thách thức có tính chất thầm lặng, ảnh hưởng rất lớn đến phát triển nông nghiệp bền vững, đến hệ sinh thái, đặc biệt là sức khỏe con người thông qua chuỗi thức ăn”, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Tạ Đình Thi nhận xét và cho rằng, vấn đề này đang “ngày càng trở nên cấp thiết”, cần giải quyết.

Thời gian qua, Đảng, Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách pháp luật có liên quan để bảo vệ môi trường đất. Ông Thi phân tích, Luật Bảo vệ môi trường 2020 dành riêng Mục 3, Chương II về bảo vệ môi trường đất (Điều 15 – Điều 19). Luật Đất đai 2024 cũng có một loạt quy định về nguyên tắc sử dụng đất, bảo vệ đất, bảo vệ môi trường, không được lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân hóa học làm ô nhiễm, thoái hóa đất (Điều 5); ngoài ra các Điều 31, 178, 182, 189 cũng quy định điều khoản cụ thể về bảo vệ môi trường đất. Luật Trồng trọt 2018 cũng quy định về sử dụng và bảo vệ đất trong canh tác (Điều 55). “Những khung pháp lý này khá đầy đủ và toàn diện để tạo hành lang pháp lý trong bảo vệ môi trường đất”, ông nhìn nhận.

Dù vậy, công tác thực thi vẫn còn những hạn chế. Ông Thi dẫn chứng, các thông số về môi trường không khí, môi trường nước được quan trắc tương đối đầy đủ, đã ban hành quy chuẩn, tuy nhiên số liệu quan trắc về môi trường đất đâu đó còn ở mức độ khiêm tốn, phụ thuộc vào kết quả, công tác điều tra cơ bản. Về bản đồ điều tra, đánh giá, phân loại, quy hoạch việc quản lý sử dụng đất gắn với chất lượng, sức khỏe đất cũng có những hạn chế nhất định. Mặt khác, nhận thức của cộng đồng về tác hại của ô nhiễm môi trường đất còn khiêm tốn.

Đặc biệt, theo ông Thi, xử lý ô nhiễm môi trường đất là rất tốn kém, không đơn giản như xử lý môi trường không khí và môi trường nước. Đây là vấn đề cần được quan tâm đầu tư.

ĐBQH Nguyễn Quang Huân, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Halcom Việt Nam bổ sung, mặc dù Luật Bảo vệ môi trường có hẳn một mục về ô nhiễm đất nhưng quy định vẫn chưa đủ mạnh. Chẳng hạn, những điều cấm để gây ô nhiễm vẫn chưa được nêu ra một cách quyết liệt, ảnh hưởng tới việc đưa ra các chế tài xử lý thiếu cơ sở pháp luật. Bên cạnh đó, công tác thanh tra, kiểm tra đâu đó vẫn còn mang nặng cảm tính; phạt để cho tồn tại, thiếu sức răn đe.

Đẩy mạnh công tác truyền thông

Theo các đại biểu, bảo vệ môi trường đất chính là nền tảng để bảo đảm an ninh lương thực, sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững. Song, đây không phải là vấn đề “một sớm một chiều”, đòi hỏi cần sự vào cuộc đồng bộ của các bên.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Tạ Đình Thi cho biết, tại Kỳ họp thứ Mười, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 247/2025/QH15 về tiếp tục nâng cao hiệu lực, hiệu quả việc thực hiện chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường. Đây là “kim chỉ nam” hành động cho công tác bảo vệ môi trường thời gian tới.

Ông lưu ý, cần quan tâm tới một số vấn đề. Thứ nhất, cần hoàn thiện khung pháp lý để bảo đảm các chế tài đủ mức răn đe, thay đổi hành vi của các đối tượng liên quan và được thực thi nghiêm túc.

Thứ hai, liên quan đến việc thúc đẩy kinh tế tuần hoàn gắn với bảo vệ môi trường đất, cần thay đổi tư duy, coi chất thải là tài nguyên, trên cơ sở đó giảm thiểu chất thải đưa vào trong môi trường đất. Hiện, chúng ta vẫn tồn tại 38/435 cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng chưa được xử lý xong, cần phải tập trung xử lý. Bên cạnh đó, khuyến khích thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn, hoàn thiện các quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, trong đó có sản phẩm bao bì trong lĩnh vực nông nghiệp cần được xử lý sớm.

Thứ ba, phải đầu tư vào công nghệ, bởi phục hồi đất bị ô nhiễm rất tốn kém và cần đầu tư xử lý ngay. Cùng với đó, cần đẩy mạnh truyền thông nâng cao nhận thức về tác hại của ô nhiễm đất; cách truyền thông phải dễ hiểu, dễ nhớ, dễ thực hiện.

Tán thành với việc cần đẩy mạnh công tác truyền thông về tác hại của ô nhiễm môi trường đất, ông Lê Thanh Hải đề xuất, thông điệp truyền thông phải xuất phát từ những gì người dân nhìn thấy, ăn uống và cảm nhận hàng ngày. Theo đó, thay vì nói đến những từ trừu tượng như “kim loại nặng” thì cần chuyển thành những cảnh báo rất cụ thể, như: đất bẩn thì rau sẽ bẩn; đất bẩn thì trẻ em hay bị ho, khó thở; lạm dụng thuốc trừ sâu hôm nay có thể ảnh hưởng đến sức khỏe con cháu sau này. Khi người dân đã thấy rõ mối liên hệ trực tiếp giữa đất, bữa ăn, sức khỏe gia đình thì họ mới thực sự quan tâm và thay đổi.

Truyền thông cũng cần tôn trọng văn hóa và tập quán canh tác của nông thôn; tránh cách tiếp cận áp đặt hoặc quy trách nhiệm. Cần chọn kênh truyền thông phù hợp với trình độ tiếp cận thông tin của người dân ở nông thôn, như loa truyền thanh xã, họp thôn, sinh hoạt hội nông dân, hội phụ nữ, trong đó vai trò của trạm y tế xã rất quan trọng, ông Hải khuyến nghị.

Bài: Đan Thanh; Ảnh: Quang Khánh