Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa:Từ hoàn thiện thể chế đến hiệu quả thực chất
Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) hiện chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam, đóng vai trò quan trọng trong tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và bảo đảm an sinh xã hội. Tuy nhiên, đây cũng là nhóm doanh nghiệp dễ tổn thương nhất trước những rủi ro pháp lý. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu phải nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác hỗ trợ pháp lý, coi đây là "bệ đỡ" cho doanh nghiệp phát triển bền vững.
Băn khoăn hiệu quả công tác đánh giá tác động chính sách
Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Phan Hồng Nguyên, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật (Bộ Tư pháp) cho rằng, những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành tương đối đầy đủ các văn bản pháp luật liên quan đến hỗ trợ doanh nghiệp, trong đó có Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017 và Nghị định số 55/2019/NĐ-CP về hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp.
Tuy nhiên, hạn chế lớn hiện nay không phải là thiếu chính sách, mà là khâu đánh giá tác động chính sách và tổ chức thực hiện. Một số chính sách khi xây dựng chưa bám sát năng lực tuân thủ và điều kiện thực tế của DNNVV, dẫn đến quy định thiếu tính khả thi, doanh nghiệp khó tiếp cận hoặc không đủ điều kiện thụ hưởng.
Theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025, đánh giá tác động chính sách là quy trình bắt buộc. Nếu không làm tốt khâu này, việc "quy phạm hóa" chính sách sẽ khó đạt hiệu quả, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ - nhóm có nguồn lực pháp lý rất hạn chế.
Cũng theo ông Phan Hồng Nguyên, một thực tế đáng lưu ý là phần lớn DNNVV hiện nay chưa có bộ phận pháp chế hoặc luật sư đồng hành thường xuyên. Khi phát sinh tranh chấp hoặc vi phạm, doanh nghiệp mới tìm đến tư vấn pháp lý, dẫn đến thế bị động, chi phí cao và rủi ro kéo dài.
Ở góc nhìn thực tiễn doanh nghiệp, bà Trịnh Thị Ngân, Trưởng ban Cố vấn Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội cho biết, tình trạng này phổ biến nhất ở các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, đặc biệt là doanh nghiệp dịch vụ, doanh nghiệp gia đình. Chủ doanh nghiệp hoặc người thân thường phải kiêm nhiệm nhiều vai trò từ quản lý, kế toán đến thủ quỹ, nên rất dễ vi phạm pháp luật do thiếu thông tin và kỹ năng pháp lý.
Do đó, nhiều doanh nghiệp chỉ tìm đến luật sư khi đã phát sinh tranh chấp hợp đồng, vướng mắc về thuế hoặc bị xử phạt hành chính. Cách tiếp cận "chữa cháy" này vừa tốn kém, vừa không giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực tuân thủ pháp luật một cách bền vững.
Phổ biến pháp luật cần đúng đối tượng, đúng nhu cầu
Một điểm chung được các chuyên gia nhấn mạnh là cách thức phổ biến, hỗ trợ pháp luật cho doanh nghiệp hiện nay vẫn còn chưa thực sự phù hợp. Theo đó, phổ biến pháp luật cho doanh nghiệp không thể áp dụng cách làm giống như phổ biến pháp luật cho người dân. Doanh nghiệp cần được hỗ trợ theo hướng chuyên biệt hóa, gắn với rủi ro pháp lý trong từng ngành nghề, lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, thay vì tiếp cận dàn trải, chung chung.
Từ thực tiễn hoạt động của Hiệp hội, bà Trịnh Thị Ngân cho rằng, doanh nghiệp không cần nghe lại toàn bộ quy định pháp luật, mà cần được hướng dẫn cách áp dụng pháp luật trong từng tình huống cụ thể, như ký kết và thực hiện hợp đồng, nghĩa vụ thuế, lao động, đất đai, môi trường, sở hữu trí tuệ. Nếu hỗ trợ pháp lý không gắn với hoạt động sản xuất, kinh doanh cụ thể thì rất khó tạo hiệu quả thực chất.
Đề cập đến giải pháp thời gian tới, ông Phan Hồng Nguyên cho rằng, chuyển đổi số cần trở thành giải pháp mang tính đột phá trong công tác hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp. Trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp lần thứ Tư, việc số hóa tài liệu pháp luật, xây dựng kho học liệu điện tử, tổ chức tập huấn trực tuyến sẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận pháp luật mọi lúc, mọi nơi, giảm chi phí và thời gian tuân thủ.
Theo ông Nguyên, trong quá trình sửa đổi Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, cần có những quy định cụ thể, mang tính đột phá về chuyển đổi số trong hỗ trợ pháp lý, từ đào tạo trực tuyến, nền tảng hỏi - đáp pháp luật đến cơ chế tương tác hai chiều giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp.
Theo bà Ngân, các vướng mắc pháp lý của doanh nghiệp hiện nay tập trung nhiều vào lĩnh vực thuế, đất đai, môi trường, hợp đồng và thủ tục hành chính. Nếu không có kênh hỗ trợ pháp lý thuận tiện, doanh nghiệp rất dễ bỏ lỡ cơ hội hoặc vi phạm quy định mà không lường trước được hậu quả. Hỗ trợ pháp lý chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi dễ tiếp cận, dễ hiểu và sát nhu cầu thực tế của doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ.
Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Phan Hồng Nguyên cho rằng, hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp cần được nhìn nhận là giải pháp phòng ngừa rủi ro. Việc phát huy vai trò của đội ngũ luật sư, luật gia, chuyên gia pháp lý và mở rộng đối tượng thụ hưởng sang hợp tác xã, hộ kinh doanh sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật trong nền kinh tế.