“Cánh tay nối dài” của thư viện truyền thống
Sau thời gian triển khai, thư viện lưu động đã phát huy hiệu quả và khẳng định tính ưu việt trong hình thức phục vụ mới, tạo sự hấp dẫn và được cộng đồng đón nhận.
Hình thành mạng lưới phục vụ ngoài trụ sở
Theo Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện Đoàn Quỳnh Dung, trong quá trình triển khai tổ chức hoạt động thư viện lưu động đã có sự thống nhất cao về nhận thức và hành động giữa các cấp, các ngành. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đồng bộ đã tạo hành lang pháp lý để hoạt động thư viện lưu động được thuận lợi; nội dung hoạt động đã được lồng ghép vào nhiều chương trình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, tạo điều kiện để mô hình này được triển khai đồng bộ, đi vào thực tiễn, gắn với nhiệm vụ chính trị - xã hội cụ thể ở từng địa bàn.
Thời gian qua, hệ thống thư viện công cộng cấp tỉnh đã khẳng định rõ nét chức năng, nhiệm vụ của thư viện lưu động trong việc chủ động xây dựng kế hoạch phục vụ lưu động định kỳ, phối hợp chặt chẽ với các ngành, đơn vị, trường học, trung tâm học tập cộng đồng, tổ chức đoàn thể tại cơ sở… Điều này giúp hoạt động phục vụ lưu động ổn định, có đầu mối chịu trách nhiệm rõ ràng, từng bước hình thành mạng lưới phục vụ ngoài trụ sở thư viện được người dân, đặc biệt là trẻ em đón nhận tích cực.
Tuy nhiên, bà Đoàn Quỳnh Dung cũng nêu một số khó khăn. Điển hình là hạ tầng giao thông và hạ tầng số tại vùng sâu, vùng xa, khiến việc duy trì lịch trình phục vụ lưu động và khai thác tài nguyên số gặp nhiều trở ngại. Nguồn lực tài chính phục vụ đầu tư và duy trì hoạt động chưa ổn định; đội ngũ nhân lực thư viện cơ sở còn mỏng, thiếu kỹ năng tổng hợp, ảnh hưởng đến tính bền vững của mô hình.
Ngoài ra, việc đa dạng hóa nội dung tài liệu phù hợp với đặc thù văn hóa, ngôn ngữ của đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn hạn chế, làm giảm hiệu quả thu hút bạn đọc ở một số địa bàn. Với tính đặc thù của ngành thư viện, việc thu hút, hấp dẫn các tổ chức, doanh nghiệp đồng hành lâu dài tạo nên sự bền vững cho hoạt động phục vụ thư viện còn hạn chế.
"Những thuận lợi và khó khăn nêu trên cho thấy việc phát triển thư viện lưu động cần được tiếp tục đầu tư theo hướng đồng bộ, bền vững, gắn với hạ tầng số, nâng cao năng lực đội ngũ và tăng cường phối hợp liên ngành, nhằm phát huy tốt hơn vai trò của mô hình này trong việc thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa các vùng miền", bà Đoàn Quỳnh Dung nói.
Nâng cao hiệu quả các mô hình thư viện lưu động
Nhằm bảo đảm tính bền vững và đa dạng hóa hoạt động của mô hình thư viện lưu động, bà Đoàn Quỳnh Dung cho biết, Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện sẽ tiếp tục tham mưu xây dựng các chính sách khuyến khích xã hội hóa đối với các hoạt động, trong đó có thư viện; cắt giảm điều kiện kinh doanh, thủ tục hành chính để các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân không chỉ hỗ trợ, tài trợ cho các chương trình mà có thể trực tiếp tham gia vào cung ứng các dịch vụ hoạt động thư viện lưu động…
Bên cạnh đó, có chính sách khen thưởng nhằm tôn vinh cá nhân, tập thể có đóng góp xuất sắc trong xây dựng và lan tỏa văn hóa đọc, cải thiện môi trường đọc, thu hút người dân tham gia đọc sách; đặc biệt chú trọng đến các vùng khó khăn, vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào thiểu số, biên giới, hải đảo.
Cùng với đó là các chương trình hỗ trợ, tài trợ tài nguyên thông tin, tiện ích thư viện, phần mềm và trang thiết bị thư viện số, phương tiện vận chuyển, thiết bị cơ sở vật chất cho xe ô tô thư viện lưu động để tổ chức các hoạt động khuyến đọc.
Bà Đoàn Quỳnh Dung lấy ví dụ, điển hình là chương trình trang bị xe ô tô thư viện lưu động cho các thư viện tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương từ các tổ chức, doanh nghiệp trong và ngoài nước, trong đó lớn nhất là Dự án Trang bị xe ô tô lưu động đa phương tiện “Ánh sáng tri thức” với sự đồng hành của Quỹ Thiện tâm thuộc Tập đoàn Vingroup (từ 2016 - 2019). Các chương trình tặng máy và thiết bị phục vụ người khiếm thị, người lòa của quỹ Force; chương trình hỗ trợ phần mềm quản lý cho các thư viện sử dụng trên xe ô tô thư viện lưu động từ các doanh nghiệp, đối tác công nghệ…
Với mục tiêu bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, tri thức của mọi người dân, tạo nền tảng vững chắc cho việc xây dựng xã hội học tập, phát triển nguồn nhân lực quốc gia trong giai đoạn mới, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trên cơ sở triển khai Luật Thư viện năm 2019 và Nghị định số 93/2020/NĐ-CP, sẽ tiếp tục xây dựng và ban hành các kế hoạch, chương trình hành động cụ thể, phát huy vai trò nòng cốt của hệ thống thư viện công cộng cấp tỉnh trong tổ chức dịch vụ lưu động, luân chuyển sách báo và tài nguyên thông tin, bảo đảm thư viện lưu động thực sự trở thành “cánh tay nối dài” của thư viện truyền thống phục vụ Nhân dân.
Bên cạnh đó, tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản pháp lý và cơ chế chính sách gắn với phát triển thư viện lưu động; củng cố và nâng cao hiệu quả các mô hình thư viện lưu động gắn với chuyển đổi số. Đặc biệt tập trung thực hiện hiệu quả nhiệm vụ “xây dựng, tổ chức phát triển mô hình hoạt động thư viện lưu động đa phương tiện phục vụ phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng” thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 - 2035.
(Vụ Pháp chế - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp thực hiện)