Nền tảng sáng kiến lập pháp điện tử của Thái LanCủng cố sáng quyền lập pháp của công dân - một hành trình dân chủ

Hiến pháp 1997: Mở cánh cửa đầu tiên cho công dân

Hiến pháp năm 1997 là dấu mốc lịch sử: lần đầu tiên công dân Thái Lan được trao quyền trình dự luật lên Quốc hội nếu sáng kiến đó nhận được tối thiểu 50.000 chữ ký ủng hộ. Mặc dù con số này rất lớn với thời điểm đó, quy định này khẳng định sự dịch chuyển mạnh mẽ từ nền dân chủ đại diện sang nền dân chủ hỗn hợp, nơi người dân vừa là người lựa chọn đại diện cho mình, vừa là nhà kiến tạo luật.

Luật Quy trình sáng kiến năm 1999 được ban hành để triển khai quyền này. Tuy nhiên, cơ chế còn nặng tính hình thức khi yêu cầu khối lượng hồ sơ giấy khổng lồ: bản thảo dự luật, lý do, chữ ký, bản sao giấy tờ tùy thân và hộ khẩu của từng cử tri… tất cả đều phải in ra, đối chiếu và lưu trữ thủ công.

Hiến pháp 2007: Giảm rào cản, tăng cơ hội tiếp cận

Mười năm sau, Hiến pháp 2007 tiếp tục điều chỉnh theo hướng dân chủ hơn khi giảm số lượng chữ ký xuống còn 10.000 cử tri. Đây là bước tiến quan trọng, xóa bớt rào cản kỹ thuật, thu hẹp khoảng cách giữa công dân và nghị trường.

Cùng với đó, Luật Quy trình sáng kiến được sửa đổi và thông qua vào 2013, nhằm làm cho quá trình sáng kiến của người dân dễ tiếp cận và thiết thực hơn bằng cách quy định rõ ràng thủ tục khởi xướng sáng kiến, cho phép kiểm tra và công bố danh sách những người ủng hộ sáng kiến, cũng như cho phép rút tên khỏi danh sách ủng hộ sáng kiến nếu danh tính của họ bị sử dụng mà không có sự đồng ý của họ; yêu cầu bắt buộc xác minh danh tính qua hệ thống hành chính nhà nước. Nhờ vậy, cơ chế sáng kiến lập pháp trở nên minh bạch hơn, phù hợp hơn với thực tiễn xã hội.

Luật Quy trình sáng kiến mới: Mở rộng vai trò của Ban Thư ký Hạ viện

Hiến pháp năm 2017 giữ nguyên mức 10.000 chữ ký cho dự luật thường; đồng thời bao gồm một phần mới cho phép ít nhất 50.000 cử tri đệ trình một động thái sửa đổi Hiến pháp. Cùng với Hiến pháp mới, Đạo luật Quy trình sáng kiến mới đã được ban hành năm 2021 để chuẩn hóa quy trình thủ tục, khuyến khích người dân tham gia sáng kiến lập pháp. Đạo luật 2021 quy định:

- Nội dung của dự luật được đề xuất phải liên quan đến quyền và tự do của người dân Thái Lan hoặc “nhiệm vụ của Nhà nước”.

- Dự luật của công dân phải kèm theo một bộ nguyên tắc, lý do đưa ra dự luật và bản phân tích và tóm tắt dự luật.

- Dự luật phải được ít nhất 20 người khởi xướng ủng hộ.

Các dự luật được đề xuất đáp ứng các yêu cầu này sẽ trải qua quy trình lấy ý kiến ​​công chúng, tạo cơ hội cho người dân chia sẻ ý kiến ​​của mình thông qua trang web của Quốc hội. Sau đó, các dự luật này được đánh giá một cách có hệ thống, bao gồm cả việc xem xét bất kỳ tác động tiềm ẩn nào đến luật.

Quy trình 4 giai đoạn

Theo Luật Quy trình sáng kiến 2021, toàn bộ quy trình được chia thành bốn giai đoạn với yêu cầu và trách nhiệm cụ thể đối với cử tri và Ban Thư ký Hạ viện như sau:

1. Giai đoạn hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ ban đầu

Đạo luật quy định rõ bộ hồ sơ cần có để khởi xướng một sáng kiến lập pháp, bao gồm: dự thảo văn bản của dự luật, nguyên tắc chủ đạo, lý do đề xuất và bản tóm tắt nội dung. Cử tri đủ điều kiện có thể tự chuẩn bị toàn bộ tài liệu này. Tuy nhiên, trong trường hợp cần hỗ trợ kỹ thuật, từ 20 cử tri trở lên có quyền yêu cầu Ban Thư ký Hạ viện soạn thảo giúp hồ sơ đối với dự luật thường, và từ 120 cử tri đối với dự thảo sửa đổi Hiến pháp. Đây là cơ chế mới nhằm giảm bớt rào cản chuyên môn và giúp người dân tự tin hơn khi đề xuất sáng kiến.

2. Giai đoạn xem xét nguyên tắc để bảo đảm tính hợp hiến

Sau khi hoàn tất hồ sơ, tài liệu sẽ được trình lên Chủ tịch Hạ viện (hoặc Chủ tịch Quốc hội nếu liên quan sửa đổi Hiến pháp) để xem xét tính phù hợp về nguyên tắc. Điều kiện cốt lõi là dự luật phải liên quan đến quyền và tự do của công dân Thái Lan hoặc nghĩa vụ của Nhà nước theo quy định Hiến pháp. Đây là bước sàng lọc quan trọng, nhằm bảo đảm sáng kiến có cơ sở pháp lý và định hướng chính sách rõ ràng trước khi đưa ra vận động chữ ký rộng rãi.

3. Giai đoạn mời ký và thu thập chữ ký

Nếu cử tri tự triển khai, nhóm sáng kiến phải tự thu thập đủ 10.000 chữ ký cho một dự luật hoặc 50.000 chữ ký đối với dự thảo sửa đổi Hiến pháp, kèm theo toàn bộ tài liệu bổ trợ, rồi nộp lên Ban Thư ký Hạ viện. Đáng chú ý, pháp luật không đặt ra giới hạn thời gian cho hình thức tự thu thập này.

Ngược lại, nếu cử tri đề nghị Ban Thư ký hỗ trợ, cơ quan này có trách nhiệm mời gọi công dân ký tên, thu thập thông tin người bảo trợ qua các kênh phù hợp, bao gồm cả nền tảng kỹ thuật số. Giai đoạn này được giới hạn thời gian như sau: Nếu sau 1 năm vẫn chưa đủ số chữ ký, hồ sơ sẽ được trả lại cho nhóm sáng kiến để tiếp tục vận động; Nếu sau 90 ngày bổ sung vẫn không đạt số lượng theo quy định, quy trình sẽ bị dừng lại. Cách làm này giúp nâng cao tính chủ động của công dân đồng thời bảo đảm tính minh bạch và hiệu quả của cơ quan hỗ trợ.

4. Giai đoạn đệ trình và giới thiệu

Khi việc thu thập chữ ký hoàn tất, Ban Thư ký Hạ viện phải tổ chức phiên điều trần công khai về mục đích và tác động dự kiến của dự luật. Đây là khâu thể hiện sự tham gia của công chúng và bảo đảm rằng mọi sáng kiến lớn đều được xem xét đa chiều.

Sau khi hoàn thành tham vấn xã hội, toàn bộ hồ sơ và bằng chứng liên quan sẽ được trình lên Chủ tịch Hạ viện (hoặc Chủ tịch Quốc hội đối với sửa đổi Hiến pháp). Từ đây, dự luật sẽ chính thức bước vào quy trình xem xét của Quốc hội theo Quy chế hoạt động của Hạ viện.

Vai trò mở rộng của Ban Thư ký Hạ viện

Điểm đột phá nhất của Luật Quy trình sáng kiến 2021 sự thay đổi căn bản trong vai trò của Ban Thư ký Hạ viện. Lần đầu tiên, cơ quan này được trao trách nhiệm vượt lên khỏi phạm vi hành chính thuần túy để trở thành tác nhân hỗ trợ cử tri trong quy trình sáng kiến lập pháp.

Ban Thư ký giờ đây đảm nhiệm ba nhóm nhiệm vụ chính: Hỗ trợ pháp lý và kỹ thuật, bao gồm chuẩn bị hồ sơ và văn bản dự luật; Tổ chức mời gọi và thu thập chữ ký, cả bằng hình thức truyền thống lẫn trên nền tảng số; Tiến hành điều trần và đánh giá tác động chính sách, bảo đảm dự luật khi trình Quốc hội đã trải qua quy trình thẩm định đầy đủ.

Sự thay đổi liên tục của luật pháp và thiết chế cho thấy quyết tâm chính trị của Thái Lan trong việc đưa tiếng nói của người dân vào trung tâm của quá trình làm luật.

Quỳnh Vũ