Từ 28 điểm còn 20 điểm, kế hoạch hoà bình Nga - Ukraine còn vướng ở đâu?

Gần ba năm kể từ khi xung đột Nga - Ukraine nổ ra, các tín hiệu về một thỏa thuận hòa bình thực chất vẫn luôn mong manh. Tuy nhiên, theo giới chức Mỹ và châu Âu, những đường nét đầu tiên của một lộ trình hòa bình khả thi đang dần lộ diện, dù còn nhiều bất định. Trong bối cảnh đó, vai trò của chính quyền Tổng thống Donald Trump - người vừa công bố Chiến lược An ninh Quốc gia với nhiều điều chỉnh đáng chú ý - tiếp tục thu hút sự quan tâm của dư luận quốc tế.

Từ góc nhìn chiến lược, hòa bình bền vững tại Ukraine được kỳ vọng phải được xây dựng trên ba trụ cột: Bảo đảm chủ quyền quốc gia; cơ chế an ninh quốc tế ràng buộc; và một chương trình phục hồi - phát triển kinh tế đủ mạnh để tái thiết đất nước sau xung đột. Dù còn nhiều tranh cãi xung quanh cách tiếp cận của Nhà Trắng, đặc biệt là xu hướng “đứng giữa” giữa châu Âu và Nga trong các tuyên bố gần đây, những cuộc thảo luận hậu trường cho thấy vẫn còn cơ hội tiến tới một khuôn khổ thỏa thuận được các bên chấp nhận.

Những điều chỉnh chiến lược từ Mỹ

Chiến lược An ninh Quốc gia mới của Mỹ nêu mục tiêu “giảm nguy cơ xung đột giữa Nga và các quốc gia châu Âu”, qua đó đặt Washington ở vị trí cân bằng giữa châu Âu và nước Nga. Lập trường này bị một số nước Liên minh châu Âu (EU) đánh giá là “cân bằng giả tạo”, gây lo ngại về cam kết dài hạn của Mỹ đối với an ninh châu Âu. Tuy nhiên, từ góc độ chính quyền Tổng thống Trump, cách tiếp cận này nhằm tạo điều kiện cho một thỏa thuận hòa bình rộng hơn, với sự tham gia của cả Moscow và Kiev.

Dù nền tảng chiến lược có phần gây tranh cãi, hai nhân vật then chốt trong tiến trình đàm phán - ông Jared Kushner và ông Steve Witkoff - những người vốn là doanh nhân, lại theo đuổi một hướng tiếp cận thực dụng. Thay vì tập trung vào khía cạnh ngoại giao truyền thống, họ xem ưu tiên hàng đầu là tạo ra một gói cam kết đủ mạnh về an ninh và kinh tế để Ukraine có thể chấp nhận. Sự ổn định lâu dài, theo lập luận của họ, chỉ có thể đạt được khi Ukraine có đủ khả năng tự vệ và đủ sức phục hồi sau xung đột.

Những điểm chính của gói đàm phán

Theo các nguồn tin từ Ukraine, tiến trình thảo luận xoay quanh bộ tài liệu gồm ba phần: Kế hoạch hòa bình, các bảo đảm an ninh và gói phục hồi kinh tế. Đây được xem là khung đàm phán chính để kiểm tra mức độ sẵn sàng của các bên, dù mọi nội dung vẫn ở mức sơ bộ.

1. Ukraine sẽ gia nhập EU vào năm 2027

Một trong những đề xuất quan trọng là khả năng Ukraine được kết nạp vào EU sớm nhất vào năm 2027. Đề xuất này nhận được sự ủng hộ từ Mỹ, song lại khiến một số nước EU thận trọng, đặc biệt là Hungary - quốc gia liên tục phản đối các biện pháp hỗ trợ Kiev.

Việc gia nhập EU không chỉ thúc đẩy thương mại và đầu tư mà còn buộc Kiev phải đẩy mạnh cải cách, đặc biệt trong lĩnh vực doanh nghiệp nhà nước vốn bị đánh giá là tồn tại nhiều vấn đề về minh bạch. Đối với nhiều nhà phân tích, quá trình hội nhập châu Âu chính là trọng tâm của cuộc chiến hiện nay, khi Ukraine khẳng định lựa chọn định hướng phương Tây. Nhanh chóng đưa Kiev vào EU, xét dưới góc độ chính trị - chiến lược, được xem như một “biểu tượng chiến thắng”.

2. Các bảo đảm an ninh theo mô hình “tương tự Điều 5”

Một điểm quan trọng khác là đề xuất Mỹ ký kết cơ chế bảo đảm an ninh với Ukraine, tương tự Điều 5 trong Hiệp ước NATO. Điều này đồng nghĩa, nếu Nga vi phạm thỏa thuận, Mỹ và các đồng minh sẽ phải có phản ứng nhanh chóng và rõ ràng. Ukraine muốn văn kiện này được Quốc hội Mỹ phê chuẩn nhằm bảo đảm tính ràng buộc.

Song song, các quốc gia châu Âu sẽ ký các cam kết an ninh riêng. Nhóm công tác Mỹ - Ukraine hiện thảo luận chi tiết về cơ chế triển khai, bao gồm cách thức chia sẻ thông tin tình báo - yếu tố được đánh giá là cốt lõi trong khả năng phòng vệ của Ukraine.

Dù vậy, một số điểm trong Chiến lược An ninh mới của Mỹ khiến các đồng minh lo ngại về khả năng duy trì mô hình NATO truyền thống. Để thỏa thuận an ninh có hiệu lực, Nhà Trắng cần giải quyết những hoài nghi này.

3. Kiểm soát quân sự và vấn đề chủ quyền

Một loạt các vấn đề nhạy cảm như quy mô quân đội Ukraine hay quyền phủ quyết của Nga đối với các quyết sách an ninh của Kiev tạo ra rào cản lớn. Có đề xuất nâng quy mô quân đội Ukraine từ 600.000 lên 800.000 người, mức được cho là sát với nhu cầu thực tế hậu chiến, nhưng Kiev kiên quyết bác bỏ mọi giới hạn mang tính hiến định.

Ngoài ra, dự thảo về việc thiết lập một vùng phi quân sự dọc đường ngừng bắn, kéo dài từ Donetsk tới Kherson, đang được xem xét. Hai nhà ngoại giao châu Âu quen thuộc với nội dung của bản dự thảo 20 điểm cho biết, phía sau vùng phi quân sự này sẽ là một khu vực sâu hơn cấm vũ khí hạng nặng và được giám sát chặt chẽ. Mục tiêu là thiết lập “vùng đệm” giảm nguy cơ xung đột.

4. Trao đổi lãnh thổ

Một trong những nội dung gây tranh cãi nhất là “trao đổi lãnh thổ”. Nga muốn Ukraine từ bỏ phần lãnh thổ còn lại ở Donetsk mà họ chưa kiểm soát. Phía Mỹ cho rằng trong sáu tháng tới, Kiev có thể chịu nhiều tổn thất nếu chiến sự tiếp diễn, nên cân nhắc nhượng bộ có thể giúp giảm thương vong.

Tổng thống Ukraine Zelensky khẳng định ông “không có quyền hợp pháp” nhượng đất. Để xử lý điểm bế tắc này, một số nhà đàm phán đưa ra phương án “mô hình Triều Tiên” - theo đó hai bên vẫn tuyên bố chủ quyền đầy đủ nhưng chấp nhận ranh giới tạm thời theo thỏa thuận ngừng bắn.

Đây là vấn đề có thể quyết định thành bại của đàm phán, khi liên quan trực tiếp tới chủ quyền quốc gia và tâm lý xã hội Ukraine.

5. Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia và vai trò của Mỹ

Một số đề xuất đáng chú ý khác bao gồm việc chấm dứt hoàn toàn sự kiểm soát của Nga đối với nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia lớn nhất châu Âu. Mỹ có thể đảm nhận vai trò điều hành cơ sở này, tạo ra một “tín hiệu răn đe” mạnh mẽ trong trường hợp Nga vi phạm thỏa thuận.

Theo giới phân tích, đây là phương án lạ nhưng thực tế, bởi sự hiện diện của Mỹ tại cơ sở năng lượng chiến lược này có thể tạo ra rủi ro chính trị lớn đối với bất kỳ hành động nào của Moscow, nếu có.

6. Tái thiết kinh tế - trụ cột quyết định của hòa bình

Tài sản Nga bị đóng băng tại châu Âu, hơn 200 tỷ USD, được xem là nguồn tài chính quan trọng. Mỹ đề xuất sử dụng ít nhất 100 tỷ USD cho việc bồi thường và tái thiết Ukraine. Con số này thậm chí có thể tăng thêm tùy vào diễn biến đàm phán.

Đáng chú ý, các cuộc thảo luận với Tập đoàn BlackRock về việc tái khởi động Quỹ Phát triển Ukraine, dự kiến thu hút khoảng 400 tỷ USD, cho thấy Mỹ muốn đặt trọng tâm vào tái thiết dài hạn. Ngân hàng Thế giới cũng được kỳ vọng tham gia trong vai trò điều phối.

Giới quan sát nhận định, một nền kinh tế có triển vọng tăng trưởng, minh bạch và hội nhập sâu với châu Âu sẽ là yếu tố then chốt giúp Ukraine ổn định lâu dài.

Những rủi ro còn hiện hữu

Những phác thảo đầu tiên của một thỏa thuận hòa bình cho Ukraine đã xuất hiện, nhưng vẫn còn xa mới trở thành hiện thực. Chính phủ Mỹ và các đồng minh đều nhận thức rằng các cuộc thảo luận rất mong manh và các vấn đề như nhượng bộ đất đai có thể cản trở nỗ lực hòa bình. Thách thức đặt ra với chính quyền Mỹ là dung hòa cam kết an ninh, cân bằng lợi ích chiến lược và tránh tạo cảm giác ép buộc đối với Ukraine.

“

“Nếu có cách nào để thu hẹp khoảng cách giữa hai bên, chúng tôi là những người duy nhất trên thế giới có thể làm được điều đó, và đó là điều chúng tôi đang cố gắng thực hiện. Nhưng cuối cùng, quyết định sẽ thuộc về họ. Nếu họ quyết định không muốn chấm dứt xung đột, thì xung đột vẫn sẽ tiếp diễn”.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio

Dù có những tiến triển nhất định, hòa bình vẫn là mục tiêu xa vời nếu các bên tiếp tục đặt lợi ích riêng lên trên giải pháp tổng thể. Nguy cơ Nhà Trắng gây sức ép quá mức lên Kiev, khiến Ukraine và châu Âu chọn tiếp tục chiến đấu thay vì chấp nhận thỏa thuận, vẫn được giới ngoại giao cảnh báo. Điều này không chỉ kéo dài chiến sự mà còn làm suy yếu các nỗ lực ngoại giao vốn đang rất mong manh.

Trong kinh doanh cũng như ngoại giao, sự vội vã có thể khiến các bên rơi vào thế bế tắc mà Tổng thống Trump từng cảnh báo trong một cuốn sách nhiều năm trước. Một thỏa thuận hòa bình chỉ có giá trị nếu nó đủ thực tế, có tính ràng buộc và được các bên liên quan chấp nhận. Nếu không, nguy cơ xung đột kéo dài và leo thang vẫn sẽ luôn hiện hữu.

Hồng Nhung