EU luật hóa việc phục hồi "sức khỏe" của đất

Việc ban hành luật không chỉ phản ánh quyết tâm chính trị của toàn khối trong bảo vệ tài nguyên đất, mà còn là lời cảnh báo mạnh mẽ về mức độ suy thoái đất đang ngày càng trầm trọng, đe dọa trực tiếp tới an ninh lương thực, sức khỏe hệ sinh thái, kinh tế nông nghiệp và mục tiêu khí hậu của EU.

Vì sao châu Âu cần một luật riêng về đất?

Theo Ủy ban châu Âu, khoảng 60 - 70% đất trong khối đang ở tình trạng “không khỏe mạnh”, đồng nghĩa với việc bị xói mòn, ô nhiễm, thoái hóa, bị mất cấu trúc đất hoặc bị phủ kín bởi bê tông hóa và các công trình xây dựng. Thiệt hại kinh tế do suy thoái đất ước tính vượt 50 tỷ euro mỗi năm, cao hơn tổng GDP của những quốc gia nhỏ trong khối như Latvia hay Cyprus. Bối cảnh này cho thấy tính cấp bách của việc thiết lập một khung pháp lý thống nhất, cập nhật và đủ mạnh để theo dõi, đánh giá, từ đó hỗ trợ các giải pháp phục hồi và quản lý đất bền vững trên toàn EU.

Đất không chỉ là bề mặt để xây dựng hoặc nền móng của sản xuất nông nghiệp, mà còn là một hệ sinh thái sống động, phức tạp, chứa hàng tỷ vi sinh vật, giữ các chất dinh dưỡng, lọc nước, hấp thụ carbon và bảo đảm chuỗi cung ứng lương thực bền vững. Đặc biệt, đất khỏe mạnh chính là “lá chắn” chống lại nhiều tác động của thiên tai như hạn hán, lũ quét hay suy giảm năng suất cây trồng. Theo Cơ quan Môi trường châu Âu (EEA), đất là một trong những tài nguyên quan trọng nhất đối với môi trường và khí hậu, nhưng lại là tài nguyên bị khai thác và giám sát ít nhất.

Thực tế, tại nhiều quốc gia EU, đất bị ảnh hưởng bởi hàng loạt vấn đề: xói mòn do gió và nước, mất chất hữu cơ, rửa trôi dinh dưỡng, xâm nhập mặn, ô nhiễm bởi kim loại nặng và thuốc bảo vệ thực vật, hay sự gia tăng của các chất ô nhiễm mới như PFAS và vi nhựa. Bên cạnh đó, tốc độ đô thị hóa cao khiến diện tích đất nông nghiệp và đất tự nhiên bị chuyển đổi nhanh chóng. Năm 2024, theo số liệu của Cơ quan giám sát đất EUSO, liên minh lá cờ xanh ghi nhận trung bình mỗi ngày mất khoảng 200ha đất vào các công trình xây dựng và cơ sở hạ tầng.

Trước tình trạng đó, Chỉ thị về giám sát và tăng cường khả năng phục hồi của đất (hay Luật Giám sát đất) ra đời nhằm cung cấp một bộ công cụ khoa học - pháp lý để các quốc gia thành viên đánh giá đúng thực trạng đất, từ đó đề xuất các biện pháp phù hợp nhằm phục hồi và tăng cường khả năng chống chịu của đất đối với biến đổi khí hậu.

3 nhóm nhiệm vụ chính của luật

Theo Chỉ thị (EU) 2025/2360 được công bố trên Công báo EU ngày 26/11/2025, luật thiết lập một khung giám sát đất chung, áp dụng cho toàn bộ các loại đất: đất nông nghiệp, rừng, đất đô thị, khu vực công nghiệp và các vùng đặc thù khác.

Luật đưa ra ba nhóm nhiệm vụ chính: thứ nhất là xây dựng hệ thống giám sát đất thống nhất; theo đó, các quốc gia thành viên sẽ phải thu thập dữ liệu về các chỉ số vật lý, hóa học và sinh học của đất, từ cấu trúc, độ ẩm, chất hữu cơ, kim loại nặng đến mức độ đa dạng sinh học đất. Luật cho phép các nước linh hoạt sử dụng những hệ thống giám sát đã có để giảm chi phí và tránh chồng chéo, đồng thời yêu cầu dữ liệu phải có khả năng so sánh giữa các quốc gia

Thứ hai là tăng cường minh bạch và quản lý rủi ro. Luật trao quyền cho các nước thành viên thiết lập “giá trị mục tiêu bền vững” ở cấp EU mang tính khuyến nghị, và “giá trị ngưỡng hoạt động” ở cấp quốc gia để xác định khi nào cần can thiệp nhằm phục hồi đất. Trong vòng 10 năm kể từ khi luật có hiệu lực, mỗi quốc gia thành viên bắt buộc phải lập danh mục các khu vực đất bị ô nhiễm hoặc có nguy cơ gây rủi ro cho sức khỏe cộng đồng và môi trường, đồng thời công khai cho người dân truy cập miễn phí. Việc minh bạch hóa dữ liệu đất là bước tiến lớn của EU, vì trước đây hầu hết các thông tin về khu đất ô nhiễm đều nằm rải rác ở cấp vùng hoặc chưa được công khai đầy đủ.

Cuối cùng là hỗ trợ nông dân và người quản lý đất. Luật bổ sung quy định giám sát các chất ô nhiễm “mới nổi”, từ PFAS (hay còn gọi là hóa chất vĩnh cửu), thuốc bảo vệ thực vật đến vi nhựa, nhằm ngăn chặn nguy cơ tiếp tục làm ô nhiễm đất và bảo vệ sức khỏe hệ sinh thái đất. Điều đáng chú ý là, thay vì áp đặt các nghĩa vụ mới hay biện pháp kiểm soát hà khắc đối với người sử dụng đất như nông dân, chủ rừng hay các đơn vị quản lý, luật chọn hướng hỗ trợ. Thông qua tư vấn kỹ thuật, nghiên cứu khoa học, khuyến khích áp dụng các biện pháp phục hồi và quản lý đất bền vững, luật tạo điều kiện để cộng đồng chủ động tham gia bảo vệ đất mà không bị áp lực mang tính hình sự hay trừng phạt. Mục tiêu dài hơi mà EU đặt ra là khôi phục sức khỏe của đất trên toàn khối, hướng tới tình trạng đất “khỏe mạnh” trước năm 2050.

Kỳ vọng nhiều, thách thức lớn

Dù được xem là dấu mốc lịch sử, Luật Giám sát đất vẫn gặp phải một số đánh giá thận trọng từ giới chuyên gia và các tổ chức môi trường ở châu Âu; nhiều ý kiến cho rằng luật hiện nay thiên về giám sát hơn là can thiệp mạnh mẽ nhằm phục hồi đất.

Các tổ chức như PAN Europe và European Environmental Bureau (EEB) cho rằng một số quy định quan trọng trong dự thảo ban đầu đã bị loại bỏ trong quá trình đàm phán, bao gồm nghĩa vụ áp dụng một số thực hành bắt buộc về quản lý đất bền vững. Bên cạnh đó, việc luật chỉ đưa ra “giá trị mục tiêu” ở cấp EU mà không mang tính ràng buộc khiến mỗi quốc gia có thể thiết lập tiêu chuẩn khác nhau, dẫn đến nguy cơ thiếu đồng bộ trong thực thi.

Một thách thức khác nằm ở nguồn lực triển khai. Nhiều quốc gia thành viên, đặc biệt là những nước có diện tích nông nghiệp lớn như Pháp, Ba Lan hay Romania, sẽ cần tới lượng kinh phí đáng kể để xây dựng hệ thống giám sát đất đạt chuẩn EU. Dù Ủy ban châu Âu đã công bố hướng dẫn về các nguồn vốn có thể sử dụng, việc phân bổ và triển khai vẫn phụ thuộc mạnh vào quyết tâm của từng quốc gia.

Ngoài ra, việc phục hồi đất, nhất là đất đã bị thoái hóa nặng, là quá trình lâu dài, đòi hỏi nỗ lực liên tục trong nhiều thập niên. Để đạt mục tiêu đưa đất EU trở lại “trạng thái khỏe mạnh” vào năm 2050, như tầm nhìn được công bố trong Chiến lược Đa dạng sinh học và Thỏa thuận Xanh châu Âu, EU sẽ cần không chỉ theo dõi mà phải thúc đẩy chuyển đổi mạnh mẽ trong nông nghiệp, đô thị hóa và quy hoạch không gian.

EU phải tiếp tục củng cố cơ chế hỗ trợ, khuyến khích sáng kiến đổi mới trong nông nghiệp bền vững, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học về chất lượng đất và phát triển các mô hình sử dụng đất hiệu quả. Quan trọng hơn, mỗi quốc gia thành viên cần hành động quyết liệt và nghiêm túc, coi sức khỏe đất là một ưu tiên quốc gia, không chỉ là một nghĩa vụ theo luật.

Linh Anh