Từng bước thay đổi đời sống cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi
Sự phát triển của các mô hình kinh tế tập thể (KTTT) và Hợp tác xã (HTX) đang trở thành động lực then chốt, mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện sinh kế và tăng thu nhập bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) tại các xã đặc biệt khó khăn thuộc vùng miền núi Việt Nam.
Thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia (MTQG), đặc biệt là Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 1 từ 2021-2025, các HTX không chỉ là nơi tập trung sản xuất mà còn là cầu nối quan trọng đưa sản phẩm bản địa vươn ra thị trường lớn, đồng thời bảo tồn giá trị văn hóa.
Tạo việc làm cho lao động trên địa bàn các xã đặc biệt khó khăn
Vùng đồng bào DTTS và miền núi bao gồm các xã đặc biệt khó khăn (ĐBKK) luôn là khu vực được Đảng và Nhà nước ưu tiên hàng đầu trong các chính sách phát triển. Việc thành lập và phát triển các HTX tại đây được xem là giải pháp chiến lược nhằm khắc phục tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, thiếu liên kết thị trường vốn tồn tại dai dẳng ở khu vực này.
Khung pháp lý, đặc biệt là Luật Hợp tác xã (sửa đổi) và các Nghị định, Quyết định liên quan đến Chương trình MTQG đã tạo hành lang pháp lý vững chắc cho sự ra đời của các HTX chuyên biệt. Các chính sách hỗ trợ tập trung vào hỗ trợ vốn, đào tạo nguồn nhân lực, chuyển giao khoa học công nghệ, xây dựng thương hiệu, và kết nối tiêu thụ sản phẩm. Cùng với đó, các HTX sử dụng lao động là người DTTS tại địa phương đã tạo ra giá trị kinh tế lớn, góp phần tăng thu nhập cho người dân.
Theo thống kê của Liên minh HTX Việt Nam, mô hình HTX sản xuất gắn với chuỗi giá trị được xem là giải pháp tổ chức lại sản xuất hiệu quả nhất hiện nay, giúp tạo việc làm, tăng thu nhập, giảm nghèo bền vững cho người dân nông thôn, nhất là tại vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào DTTS. Việc phát triển HTX ở những địa bàn khó khăn mang lại nhiều ý nghĩa: Vừa khai thác tiềm năng địa phương (đặc sản, nghề truyền thống), vừa hạn chế tình trạng di cư lao động khi nông dân có thể làm giàu ngay trên quê hương.
Thực hiện Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 1 từ 2021-2025, Liên minh HTX Việt Nam đánh giá, nông nghiệp tiếp tục là lĩnh vực chủ đạo của khu vực KTTT, chiếm khoảng 66% tổng số HTX cả nước, tương đương 23.954 HTX vào cuối năm 2025.
Các HTX nông nghiệp ngày càng khẳng định vai trò nòng cốt trong tái cơ cấu ngành nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới. Năm 2025 ghi nhận sự phát triển mạnh của các mô hình HTX kiểu mới, nhất là liên kết chuỗi giá trị ứng dụng công nghệ cao, sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, hữu cơ gắn với Chương trình OCOP. Nhiều HTX chủ động liên kết với doanh nghiệp, bảo đảm đầu ra cho nông sản; một số HTX đủ năng lực xuất khẩu trực tiếp, không còn phụ thuộc vào thương lái. Cùng với đó, bên cạnh việc nhân rộng mô hình liên kết chuỗi giá trị, Liên minh HTX Việt Nam lưu ý cần tập trung đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng và tham gia chuỗi giá trị bền vững nhằm giảm thiểu rủi ro và nâng cao hiệu quả hoạt động của HTX nông nghiệp.
Điển hình như tỉnh Sơn La, nhờ phát triển mạnh các Yên Châu, Sông Mã… đã hình thành các vùng sản xuất tập trung rộng hàng chục nghìn ha, tạo việc làm ổn định cho hàng vạn lao động địa phương, bao gồm cả bà con vùng đồng bào DTTS và đóng góp đáng kể vào công cuộc xóa đói giảm nghèo của tỉnh. Ngoài ra, HTX còn là mô hình phù hợp để triển khai các dịch vụ xã hội ở nông thôn (như tín dụng nội bộ, bảo hiểm tương hỗ, điện năng lượng tái tạo cộng đồng…), góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa nông thôn và thành thị.
Tăng thu nhập, từng bước thoát nghèo thông qua các mô hình HTX
Bên cạnh đó, các xã miền núi đặc biệt khó khăn tại tỉnh Sơn La cũng đã hình thành một số HTX chế biến dược liệu như Atiso, Giảo cổ lam, Sâm,… đã giúp chuyển đổi từ trồng trọt kém hiệu quả sang cây trồng có giá trị kinh tế cao. HTX đảm nhiệm việc cung cấp giống, chuyển giao kỹ thuật trồng trọt hữu cơ, và đặc biệt là chế biến sâu (sấy khô, chiết xuất) để gia tăng giá trị. Nông dân là thành viên được bao tiêu sản phẩm với giá ổn định, thu nhập tăng gấp 3-5 lần so với cây trồng truyền thống. HTX Dược liệu không chỉ là nguồn thu nhập mà còn là nơi bảo tồn tri thức bản địa về cây thuốc. .
Các HTX chuyên về chăn nuôi đặc sản như bò vàng, dê, hoặc lợn bản địa tại Nghệ An, Hà Giang (cũ) cũng đã triển khai thực hiện kiểm soát quy trình chăn nuôi theo tiêu chuẩn VietGAP hoặc hữu cơ, chế biến thành các sản phẩm OCOP (như thịt gác bếp, lạp xưởng) và đưa vào các kênh phân phối hiện đại. Những mô hình này giúp chuẩn hóa chất lượng, tạo thương hiệu cho sản phẩm vùng cao và thu hút nhiều lao động nữ là người DTTS vào khâu chế biến.
Bản Bon, xã Mường Chiên, tỉnh Sơn La nổi bật với cảnh sắc thiên nhiên khoáng đạt, văn hóa truyền thống đặc sắc. Nhận thấy tiềm năng này, từ năm 2018, Hợp tác xã (HTX) du lịch cộng đồng bản Bon thành lập, liên kết 10 thành viên trong bản cùng tham gia kinh doanh dịch vụ homestay, ẩm thực và các dịch vụ trải nghiệm văn hoá - du lịch. Nhờ phát triển du lịch, người dân nơi đây có thêm thu nhập và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, gìn giữ cảnh quan, phục dựng và duy trì nhiều giá trị văn hóa truyền thống như lễ hội Xíp Xí, nghi lễ cúng Nàng Han hay sinh hoạt văn nghệ cộng đồng.
Chị Hoàng Thị Dung, Giám đốc HTX du lịch cộng đồng bản Bon chia sẻ: HTX đang duy trì các dịch vụ du lịch cộng đồng, phục vụ du khách tắm suối khoáng nóng bản Bon và các hoạt động trải nghiệm văn hóa, ẩm thực, sản xuất đồ lưu niệm bằng thổ cẩm, đan lát truyền thống... Mỗi năm, HTX đón trên 3.000 lượt khách, giúp bà con có thu nhập, cuộc sống ổn định và thoát nghèo.
Tại xã Ngọc Chiến, Sơn La, việc liên kết các hộ dân trong phát triển du lịch cộng đồng đang ngày càng phát triển mạnh mẽ, quy mô và bài bản hơn. Xã Ngọc Chiến được biết đến là vùng quê với khí hậu mát mẻ, có suối khoáng nóng, ẩm thực đa dạng, văn hóa độc đáo, thiên nhiên tuyệt đẹp. Để phát triển du lịch theo hướng chuyên nghiệp, năm 2020, HTX du lịch cộng đồng Ngọc Chiến thành lập, liên kết 40 cơ sở lưu trú nhà sàn, 60 bungalow và 120 phòng khép kín, phục vụ gần 120.000 lượt khách mỗi năm, doanh thu đạt 8-10 tỷ đồng, tạo việc làm ổn định cho hàng trăm lao động địa phương, trong đó có những lao động là người DTTS đặc biệt khó khăn.
Có thể nói, mô hình kinh tế tập thể, HTX được xem như “đòn bẩy” để thúc đẩy, khai thác tiềm năng của từng địa phương, tạo ra giá trị kinh tế cho đồng bào vùng DTTS, trong đó có các xã đặc biệt khó khăn thành những góp phần thực hiện thắng lợi Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi.