Phát triển công nghiệp tái chế để quản lý hiệu quả rác thải nhựa
Để quản lý và giảm thiểu rác thải nhựa, cần tập trung phát triển công nghiệp tái chế. Nếu chậm chân, không bắt kịp xu hướng này, doanh nghiệp Việt Nam sẽ mất “sân chơi” trên chính quê hương. Đây là ý kiến tại tọa đàm “Quản lý và giảm thiểu rác thải nhựa”, do Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức sáng 6/12.
Quản lý rác thải nhựa đạt nhiều kết quả tích cực
Ô nhiễm trắng (rác thải nhựa) đang là thách thức toàn cầu. Riêng tại Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, mỗi năm có khoảng 1,8 triệu tấn rác thải nhựa thải ra môi trường, song chỉ khoảng 27% lượng rác này được tái chế, tận dụng bởi các cơ sở và doanh nghiệp.
Trước thực tế đó, những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách có liên quan. Theo Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Quàng Văn Hương, Thành viên Đoàn giám sát chuyên đề của Quốc hội việc thực hiện chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường, hành lang pháp lý về quản lý rác thải nhựa được quy định rất cụ thể tại Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định số 08/2022/NĐ-CP.
Điều 73 Luật Bảo vệ môi trường 2020 nêu rõ trách nhiệm của Chính phủ, các địa phương, hộ gia đình, cá nhân; đồng thời quy định rõ sản phẩm thân thiện môi trường, sản phẩm thay thế sản phẩm nhựa sử dụng một lần và sản phẩm thay thế bao bì nhựa khó phân hủy sinh học được chứng nhận thì được hưởng ưu đãi, hỗ trợ theo quy định của pháp luật. Luật cũng quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), buộc doanh nghiệp không chỉ sản xuất và tiêu thụ mà còn phải chịu trách nhiệm xử lý sản phẩm sau sử dụng... “Có thể nói, khung pháp lý đã đủ để chúng ta thực hiện”, Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Quàng Văn Hương đánh giá.
Ở cấp địa phương, nhiều nơi đã ban hành các kế hoạch, đề án về tăng cường quản lý rác thải nhựa. “Nhìn chung, hệ thống cơ chế chính sách về quản lý rác thải nhựa được xây dựng tương đối đầy đủ, tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho công tác thu gom và tái chế”, ĐBQH Thạch Phước Bình (Vĩnh Long) nhận định.
Nhờ triển khai đồng bộ các cơ chế, chính sách có liên quan, công tác quản lý rác thải nhựa đã đạt được những kết quả “rất đáng ghi nhận”, theo Phó Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hồ Kiên Trung.
Cụ thể, trước 2020, một số tổ chức quốc tế cho rằng Việt Nam là một trong 10 nước phát sinh nhựa nhiều nhất thế giới, với 3,6 triệu tấn/năm thì hiện giảm xuống 1,8 triệu tấn/năm và còn tiếp tục giảm. Trước sáp nhập, cả nước có 35 tỉnh, thành phố thí điểm, nhân rộng chương trình phân loại chất thải. Tỷ lệ chôn lấp giảm từ hơn 80% xuống còn 53% trong năm nay.
Đối với thực hiện EPR (bắt đầu từ 2022), đến nay có 184 doanh nghiệp lớn đã tự tổ chức tái chế khoảng 64.000 tấn; có 315 doanh nghiệp đóng góp tài chính cho việc tái chế, xử lý nhựa. Nhựa trong chất thải rắn sinh hoạt cũng đã giảm từ 8 - 12% (2023) xuống mức 5 - 8% hiện nay, theo kết quả nghiên cứu tại Hải Phòng và Bình Dương (cũ).
Đáng chú ý, hiện có rất nhiều doanh nghiệp trong và ngoài đang đầu tư vào Việt Nam để tái chế nhựa, biến chất thải nhựa thành tiền, thậm chí xuất khẩu…
Thách thức vẫn rất lớn
Mặc dù vậy, các đại biểu xác nhận, công tác quản lý, giảm thiểu rác thải nhựa vẫn gặp nhiều khó khăn, rào cản.
Dẫn kết quả giám sát, Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Quàng Văn Hương cho biết, quy định đã có, song khâu thực thi còn hạn chế. Hiện, nhiều địa phương chưa ban hành các văn bản để cụ thể hóa, dẫn đến thực thi còn lúng túng, chưa đồng bộ. Một phần nguyên nhân bởi chúng ta không ấn định thời gian địa phương phải ban hành văn bản hướng dẫn, điều này cũng đã được Đoàn giám sát chỉ ra.
Công tác phân loại, quản lý chất thải rắn sinh hoạt cũng mới dừng ở mức thí điểm, chưa có biện pháp triển khai tích cực; đầu tư hạ tầng để thu gom còn hạn chế, xử lý chưa đồng bộ; công nghệ xử lý chưa tiên tiến. Trong lĩnh vực nông nghiệp, tình trạng bao bì sau sử dụng không được thu gom; lạm dụng quá mức phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật làm phát sinh các bao bì nhựa dẫn đến ô nhiễm môi trường…
Từ thực tế của địa phương, Phó Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Thị Hưởng thông tin, thành phố đã triển khai phân loại, thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn tại nguồn theo mô hình thí điểm. Đến nay, rác tái chế thu gom đạt khoảng 380 tấn; rác cồng kềnh đạt 160 tấn… Tuy vậy, hạ tầng kỹ thuật (điểm tập kết, trung chuyển) còn thiếu; công tác xử phạt còn hạn chế; hệ thống camera giám sát chưa đồng bộ, gây khó khăn cho việc ghi nhận vi phạm…
Rõ trách nhiệm cấp xã trong quản lý rác thải nhựa
Theo các đại biểu, ô nhiễm nhựa hiện là thách thức mang tính toàn cầu, không riêng Việt Nam; để giải quyết bài toán này đòi hỏi nỗ lực, quyết tâm rất lớn và phải mang tính đồng bộ.
ĐBQH Thạch Phước Bình đề xuất, trước tiên cần hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật về phân loại, thu gom, xử lý rác thải nhựa đồng bộ từ Trung ương đến địa phương, trong đó quy định rõ trách nhiệm, thẩm quyền của chính quyền địa phương, đặc biệt là cấp xã. Có chính sách khuyến khích doanh nghiệp sản xuất sản phẩm thay thế nhựa, đặc biệt là thúc đẩy kinh tế tuần hoàn cho nhựa. “Đây là thời điểm rất tốt để Quốc hội nghiên cứu ban hành Luật về kinh tế tuần hoàn đồng thời với luật về kinh tế xanh”.
Cùng với đó, cần hoàn thiện tiêu chuẩn, quy chuẩn đối với sản phẩm nhựa, bao bì nhựa, đặc biệt là có cơ chế ban hành quy trình phân loại, thu gom, xử lý ban đầu với các đơn vị thu gom, xử lý rác thải nhựa.
Theo đại biểu, cả nước hiện có 1.150 đơn vị trong chuỗi giá trị tái chế nhựa, 18 làng nghề tái chế nhựa xử lý khoảng 500.000 tấn nhựa/năm nhưng phân tán, quy mô gia đình. Các đơn vị thu gom, xử lý rác thải nhựa hiện vẫn chưa có công nghệ phân loại riêng mà sử dụng công nghệ chung. Do vậy, thời gian tới, hành lang pháp lý cần điều chỉnh vấn đề này.
Chia sẻ ý kiến trên, PGS.TS Trương Mạnh Tiến, Chủ tịch Hội Kinh tế môi trường Việt Nam cho rằng, cần phải phát triển kinh tế tuần hoàn để tuổi thọ các sản phẩm được kéo dài nhất. Cùng với đó, cần phát triển công nghiệp tái chế để biến rác thải nhựa trở thành vật liệu sản xuất, mang lại lợi ích kinh tế. Công tác quy hoạch cần được quan tâm, bảo đảm các điểm tiêu hủy không cần nhiều nhưng hoạt động phải hiệu quả và thuận tiện cho các địa phương. Muốn quy hoạch tốt các điểm này, cần đánh giá chính xác nhu cầu và lượng rác thải của từng địa phương. Song song, công tác tuyên truyền, giáo dục cần đẩy mạnh để nâng cao nhận thức của cộng đồng trong hạn chế rác thải nhựa.
Phó Cục trưởng Cục Môi trường Hồ Kiên Trung thông tin, thực hiện Kết luận số 81-KL/TW ngày 4/6/2024 của Bộ Chính trị, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ đẩy mạnh ngành công nghiệp tái chế, trong đó có tái chế nhựa. Hiện, đã có doanh nghiệp nước ngoài quan tâm đầu tư vào lĩnh vực này. “Nếu chậm chân, doanh nghiệp Việt Nam sẽ mất sân chơi ngay trên quê hương”, ông Trung khuyến cáo.
Để phát triển ngành này, tới đây, ông Trung cho rằng cần ban hành lộ trình hạn chế nhập khẩu phế liệu nhựa là nguyên liệu sản xuất, tiến tới không nhập khẩu phế liệu nhựa mà tăng cường sử dụng phế liệu trong nước. Hiện, các nước châu Âu quy định rõ tỷ lệ tái chế trong từng sản phẩm; đây cũng sẽ là hướng để Bộ Nông nghiệp và Môi trường lồng ghép chính sách trong quá trình sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường.