Già làng giữ gìn văn hóa người Bru-Vân Kiều trên dãy Trường Sơn
Như hiện thân cho hồn văn hóa của người Bru-Vân Kiều trên dãy Trường Sơn, già làng Hồ Ai vẫn gìn giữ và mong muốn trao truyền các giá trị văn hóa đến với các thế hệ của bản làng.
Kho tàng văn hóa “sống” của tộc người
Các già làng, trưởng bản đóng vai trò quan trọng như “gốc cổ thụ” của rừng già, lưu giữ hồn cốt, với nhiều kinh nghiệm và hiểu biết có ý nghĩa. Dưới dãy Trường Sơn ở tỉnh Quảng Trị, đồng bào Bru-Vân Kiều cũng có một nơi neo giữ hồn dân tộc như vậy, đó là ngôi nhà của già làng Hồ Ai (sinh năm 1944) ở xã Trường Sơn.
Ở bản Khe Cát, già làng Hồ Ai nổi tiếng với tài chế tác và sử dụng các loại nhạc cụ, làn điệu truyền thống như chiêng, sáo khơ-lui, sáo sui, sáo pi, ta-riêng, hát si-nớt, hát tà-oải. Ông cũng là người được cộng đồng tin tưởng, thường nhận trọng trách làm chủ lễ, thực hiện các nghi thức quan trọng trong lễ hội truyền thống của bản làng như lễ hội mừng cơm mới, lễ hội trỉa lúa...
Già Hồ Ai chia sẻ, phần lớn tri thức về văn hóa của tộc người mà ông gìn giữ đều được truyền dạy từ cha ông. Cuộc sống của người Bru - Vân Kiều vốn quanh năm gắn bó với núi rừng, sông suối và nương rẫy, luôn dựa vào sự hào phóng của thiên nhiên. Chính vì vậy, các giá trị văn hóa dân gian của đồng bào thường để thể hiện lòng biết ơn sâu sắc với trời đất, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cầu nguyện thần linh che chở cho dân bản để có cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Khi lễ hội trỉa lúa của người Bru-Vân Kiều ở xã Trường Sơn được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021, nhiều người cho rằng công đầu thuộc về già làng Hồ Ai, người lĩnh trọng trách chủ lễ ở ngày trọng đại. Đối với nghi lễ gieo hạt gạo sống để tiên đoán ý thần linh, già Hồ Ai cũng là biểu tượng cho gắn kết cộng đồng tại phần “hội” sau nghi lễ, khi người Bru-Vân Kiều sẽ cùng nhau nhảy trong giai điệu hài hòa của tiếng chiêng. Già Hồ Ai cùng chiếc sáo Khơ-lui của mình gửi gắm tâm tình với đại ngàn trong sự gắn kết cộng đồng mật thiết qua những hoạt động tín ngưỡng.
Góp phần nuôi dưỡng và phát huy giá trị di sản
Là biểu tượng của văn hóa trong cộng đồng người Bru-Vân Kiều ở bản Khe Cát, những năm qua, dù đã cao tuổi, già làng Hồ Ai vẫn thường xuyên tham gia các liên hoan dân ca và lớp truyền dạy văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ, mong muốn lớp trẻ người Bru-Vân Kiều sẽ luôn giữ gìn bản sắc văn hóa của mình. Việc trình diễn, giới thiệu các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào đến đông đảo công chúng và du khách thập phương khiến già Hồ Ai cảm thấy thêm tự hào.
Mỗi khi rảnh rỗi, già Hồ Ai thường mang chiếc sáo Khơ-lui quen thuộc để ngân nga những thanh âm của quá khứ và hiện tại, vừa hát Si-nớt (“sử thi” của người Bru-Vân Kiều).
Già Hồ Ai cũng luôn đau đáu mong muốn trao truyền cách chế tác đồ dùng hàng ngày của đồng bào như gùi, giỏ đeo, các nhạc cụ…
Già Hồ Ai như linh hồn của người Bru-Vân Kiều trên dãy Trường Sơn.
Theo ông Trần Quốc Hội, Phó Trưởng phòng Quản lý Văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Trị, mỗi già làng, trưởng bản, nghệ nhân, người am hiểu văn hóa chính là người giữ hồn của dân tộc. Vai trò của họ không chỉ là lưu giữ, mà còn trao truyền, để thế hệ trẻ hiểu, yêu và tự hào, từ đó tiếp tục nuôi dưỡng và phát triển di sản.
Bảo tồn di sản không phải để “trưng bày cho đẹp”, mà là sống cùng di sản, thực hành nó, trao lại nó trong đời sống hàng ngày. Nhiều khi, ý kiến của già làng có giá trị quyết định trong việc giải quyết tranh chấp, giữ gìn trật tự, bảo đảm ổn định đời sống. Chính vì vậy, cần phát huy vai trò của các già làng, trưởng bản, người có uy tín trong cộng đồng đối với việc bảo tồn di sản văn hóa trên địa bàn.
Những năm qua, Dự án 6 Chương trình mục tiêu Quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030 cũng đã góp phần gìn giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó đề cao vai trò của các già làng, trưởng bản.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lê Thị Ngọc Hà cho rằng, cần quan tâm hơn nữa vai trò của các già làng, trưởng bản, những người có uy tín ở địa phương - “vốn tư liệu” quý trong quá trình nghiên cứu về văn hóa cộng đồng và là kênh thông tin quan trọng trong truyền bá, giữ gìn các giá trị văn hóa cộng đồng.