Tâm lý học hành vi nông dân – hiểu để đồng hành, để thay đổi
Tâm lý học hành vi giúp ta hiểu con người. Đặc biệt, người gắn bó với đất đai thường chọn điều quen thuộc hơn điều đúng đắn, chọn an toàn hơn thử nghiệm, chọn ổn định hơn đột phá. Không hiểu tầng sâu của hành vi, đôi khi thấy nông dân “bảo thủ”. Hiểu rồi mới thấy bà con chỉ đang “tự bảo vệ mình”…
Tâm lý học hành vi giúp ta hiểu con người. Đặc biệt, người gắn bó với đất đai thường chọn điều quen thuộc hơn điều đúng đắn, chọn an toàn hơn thử nghiệm, chọn ổn định hơn đột phá. Không hiểu tầng sâu của hành vi, đôi khi thấy nông dân “bảo thủ”. Hiểu rồi mới thấy bà con chỉ đang “tự bảo vệ mình”…
Chuyện cái bờ ruộng không chịu dời
Ở miệt đồng từng gặp bác nông dân tên Bảy Nhẫn. Mỗi mùa vụ, con đường vô ruộng của bác cứ lầy lội hoài. Cán bộ xã đề nghị mở rộng đường cho máy cày vào, tiện lợi hơn. Bác Bảy cười cười: “Để bữa khác đi chú, từ đời ông cố tui tới giờ đường vậy đi cũng quen rồi”.
Thế là thêm một mùa mưa, rồi vài mùa nắng, con đường vẫn chật hẹp như nếp nghĩ của bao người. Cho đến một ngày, thằng cháu nội của bác học ở thị trấn về hỏi: “Ông nội, sao ông không mở rộng đường để tụi con vô phụ ông dễ hơn?”.
Bác Bảy ngẫm nghĩ, rồi chỉ nói một câu: “Ờ, làm vì tụi nhỏ thì được”.
Bờ ruộng không chịu dời. Nhưng trái tim người nông dân thì có thể lay chuyển, nếu ta hiểu cái “vì sao” nằm sau mỗi hành vi.
Tâm lý nông dân - không phải cố chấp, mà là ký ức của nhiều thế hệ
Người nông dân không chỉ trồng lúa, trồng cây. Bà con còn “trồng” những thói quen, nếp nghĩ được vun bồi từ cha ông. Vì vậy, mỗi khi cán bộ nói về chuyển đổi cơ cấu, giảm phân giảm thuốc, sản xuất VietGAP, chuyển đổi số, giảm đốt rơm, hay sản xuất theo thị trường…, người dân chưa đồng thuận không phải vì bà con “không muốn”, mà vì nội tâm chưa kịp thích ứng với sự thay đổi quá nhanh.
Tâm lý học hành vi giúp ta hiểu con người. Đặc biệt, người gắn bó với đất đai, thường chọn điều quen thuộc hơn điều đúng đắn, chọn an toàn hơn thử nghiệm, chọn ổn định hơn đột phá.
Không hiểu tầng sâu của hành vi, đôi khi thấy nông dân “bảo thủ”. Nhưng khi hiểu rồi, mới thấy bà con chỉ đang “tự bảo vệ mình”.
Cán bộ muốn thay đổi hành vi, phải thay đổi “trạng thái cảm xúc”
Con người không thay đổi vì lý lẽ, mà thay đổi vì cảm xúc. Nói “đốt rơm gây ô nhiễm” thì bà con gật đầu miễn cưỡng. Nhưng nói “bán rơm cho hợp tác xã, có thêm tiền cho con cháu đi học”, bà con sẽ nghĩ khác.
Nói “đừng lạm dụng phân thuốc” thì ai cũng biết. Nhưng nói “đất khoẻ để đời sau còn làm ruộng” thì bà con sẽ trăn trở hơn.
Muốn thay đổi hành vi của nông dân, cán bộ phải nói bằng ngôn ngữ của ruộng đồng, chạm tới nỗi lo của người làm nông, mở ra hy vọng thay vì chỉ cảnh báo rủi ro. Trái tim mở đường cho lý trí. Cảm xúc mở cửa cho thay đổi.
Không áp đặt, không mệnh lệnh, mà “đồng hành tư duy”
Nông dân không thích ai bảo: “Làm vậy là sai”. Nhưng bà con sẽ lắng nghe nếu chúng ta hỏi: “Bác nghĩ mình làm cách nào để có thêm thu nhập mà không tốn thêm chi phí?”.
Không nên nói: “Tôi chỉ đường cho bác”, mà hãy chân tình chia sẻ: “Chúng ta cùng nhau tìm đường”. Không áp đặt “phải làm theo kỹ thuật mới”, mà hãy gợi mở: “Có cách nào để mình vừa giữ cách làm xưa, vừa thêm chút mới để dễ bán hơn không?”.
Tâm lý học hành vi mách cho chúng ta một điều: Con người thay đổi tốt nhất khi họ được xem là chủ thể của sự thay đổi.
Hành vi nông dân chịu tác động của cộng đồng
Ở nông thôn, thay đổi không lan theo thuyết phục cá nhân. Nó lan theo cụm, theo nhóm, theo làng xóm. Một nông dân làm lúa hữu cơ chưa đủ, nhưng có ba, bốn hộ cùng làm, cả xóm sẽ dõi theo, làm theo. Một hộ lắp tưới nhỏ giọt chưa thuyết phục. Nhưng vài hộ liền kề cùng tiết kiệm nước, cả xóm sẽ suy nghĩ lại.
Cán bộ xã, phường có thể tận dụng sức mạnh này để chọn người dẫn dắt cộng đồng, xây mô hình mẫu nhỏ nhưng đẹp, để người dân tự kể chuyện thành công của họ. Câu chuyện thật giữa nông dân thuyết phục mạnh hơn mọi hội thảo.
Hiểu tâm lý để “lộ trình thay đổi”
Thay đổi hành vi nông dân là hành trình “nhỏ nhưng đều”, không phải “lớn nhưng chóng tàn”. Không thể kêu bà con “giảm thuốc ngay từ vụ này”, mà phải làm vụ 1 có thể giảm 10%, làm vụ 2 có thể giảm 20%, rồi đến vụ 3 sẽ tập thử theo mô hình mới. Tâm lý học hành vi gọi đó là hiệu ứng bước nhỏ. Cứ đi từng bước, niềm tin sẽ lớn dần.
Cán bộ không chỉ là người hướng dẫn, mà là người thiết kế lộ trình thay đổi phù hợp với nhịp tâm lý của người dân.
Cán bộ thay đổi trước, nông dân mới thay đổi theo
Muốn nông dân thay đổi hành vi, cán bộ phải có thói quen đi thực địa nhiều hơn, nghe nhiều hơn giảng, đồng cảm nhiều hơn phê bình, đặt “đôi mắt mới” lên ruộng đồng mỗi ngày.
Nông dân nhìn vào hành vi của cán bộ để quyết định hành vi của mình. Nếu cán bộ đến ruộng với tinh thần chia sẻ, lắng nghe, dân sẽ mở lòng. Nếu cán bộ đến ruộng với tinh thần mệnh lệnh, dân sẽ khép cửa.
Hiểu dân bằng kiến thức, bằng trái tim
Nông dân không chỉ cần khoa học kỹ thuật, bà con cần được thấu hiểu, được trân trọng, được đồng hành.
Tâm lý học hành vi giúp chúng ta nhìn sâu hơn, hiểu nỗi lo của người bám đất, hiểu niềm tự hào của người làm nghề, hiểu cả những sống gió tâm lý khi bà con phải thay đổi những gì đã quen thuộc. Cán bộ nông nghiệp, khuyến nông, hiểu được tâm lý nông dân, sẽ không thấy việc vận động quá khó khăn. Lãnh đạo xã, phường hiểu được hành vi nông dân, sẽ không thấy chuyển đổi nông nghiệp là chuyện xa xôi.
Nhìn thấy trong từng hành vi của bà con là một câu chuyện, chúng ta mới giúp bà con viết tiếp câu chuyện ấy bằng chương mới, chương của đổi thay, của hy vọng, của tương lai.
