Thách thức với ngành hải quan hậu Covid-19
Dịch Covid-19 diễn biến phức tạp, cạnh tranh thương mại giữa các nước lớn, xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, cách mạng 4.0 và khả năng hồi phục kinh tế toàn cầu,… sẽ tác động mạnh đến hoạt động xuất khẩu nhập khẩu nước ta. Đây cũng là áp lực lớn với ngành hải quan, đòi hỏi ngành tập trung nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ để thích ứng với tình hình mới.
Áp lực lớn về nhiều mặt
Mức độ hội nhập của nước ta vào nền kinh tế quốc tế ngày một sâu rộng. Theo số liệu của Tổng cục Hải quan, kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam từ 30 tỷ USD năm 2000 đã chạm mốc 600 tỷ USD vào đầu tháng 12 năm nay. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giai đoạn 2011- 2020 tăng 268%.
Với kết quả này, Việt Nam lọt vào top 30 nền kinh tế có trị giá xuất nhập khẩu lớn nhất trên phạm vi toàn cầu, tăng hạng khá nhanh so với các nước khác và vững vàng ở vị trí thứ 2 sau Singapore trong ASEAN.
Để đạt kết quả này, ngành hải quan đã giải quyết một khối lượng công việc rất lớn. Số tờ khai hải quan trong 10 năm qua tăng gần 300%.
Hai năm qua, đại dịch Covid-19 xuất hiện đã gây ra những đứt gãy nghiêm trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu và trực tiếp tạo áp lực lớn lên ngành hải quan. Tới đây, với xu thế phục hồi kinh tế toàn cầu sau đại dịch, hoạt động xuất nhập khẩu sẽ tấp nập trở lại. Điều này đặt ngành hải quan vào cuộc cạnh tranh gay gắt về tốc độ thông quan để đảm bảo phục vụ lợi ích trực tiếp của doanh nghiệp, đồng thời giúp duy trì và nâng cao lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Bên cạnh đó, cách mạng công nghiệp lần thứ 4 và yêu cầu hội nhập đặt ra cho ngành hải quan áp lực cải cách thể chế và quy trình thủ tục bảo đảm đồng bộ cho việc triển khai các hiệp định tự do thương mại thế hệ mới; đồng thời đòi hỏi ngành nhanh chóng nắm bắt và ứng dụng công nghệ số nhằm góp phần tạo lợi thế cạnh tranh dài hạn cho nền kinh tế Việt Nam.
Đến nay, cơ bản các bước của thủ tục hải quan đã được thực hiện bằng phương thức điện tử. Một số chứng từ trước đây doanh nghiệp phải nộp bản giấy đến nay cũng được nộp bằng phương thức điện tử với chữ ký số, tiếp tục cắt giảm điều kiện kinh doanh, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp.
Khảo sát về mức độ hài lòng của doanh nghiệp đối với hoạt động Hải quan năm 2020 do Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) thực hiện và công bố tháng 7.2021 cho thấy, đánh giá của doanh nghiệp với ngành cải thiện đáng kể trong 2 năm qua. Cụ thể, doanh nghiệp đánh giá cao hơn về chất lượng thông tin do cơ quan hải quan cung cấp; hài lòng hơn đối với công tác hỗ trợ, giải đáp của các cơ quan nhà nước khi doanh nghiệp gặp vướng mắc về tiếp cận thông tin.
Nâng cao năng lực cán bộ để thích ứng
Tuy vậy, phản hồi từ phía doanh nghiệp vẫn đòi hỏi những nỗ lực nhiều hơn nữa từ phía Tổng cục Hải quan.
Hơn nữa, Chỉ số đánh giá hiệu quả Logistics (LPI) vẫn còn nhiều bất cập. Dựa trên bảng xếp hạng LPI của WorldBank cập nhật đến năm 2018, Việt Nam xếp hạng thứ 39/160 ở chỉ số LPI tổng quan (3.27/5), song chỉ số đánh giá về hiệu suất hoạt động hải quan; trình độ phát triển cơ sở hạ tầng lại thấp hơn khi so sánh với các chỉ số đánh giá khác như: Chỉ số vận chuyển hàng hóa quốc tế; hiệu suất dịch vụ hậu cần; theo dõi và truy tìm hàng hóa và giao hàng đúng hạn.
Lãnh đạo Tổng cục Hải quan cho biết, xu hướng mới nhất của hải quan các nước hiện nay là xây dựng hải quan thông minh và đây cũng là mô hình lõi trong Chiến lược phát triển hải quan giai đoạn 2021 - 2030. Mô hình hải quan thông minh cho phép doanh nghiệp, hải quan và các bên liên quan (vận chuyển, đại lý, kho bãi…), cũng như các bộ, ngành cùng kết nối, cùng sử dụng trên nền tảng số, hệ thống thông tin thống nhất, liên kết. Hiện tại, ngành hải quan đang tập trung xây dựng hệ thống thông quan ở giai đoạn mới. Theo đó sẽ tích hợp 20 hệ thống công nghệ thông tin đang tồn tại phân tán, nhỏ lẻ về cùng một môi trường để đảm bảo xử lý nhanh nhất nhằm giúp cho công chức hải quan, cũng như là người khai hải quan giảm chi phí, giảm thời gian phân tích hồ sơ.
Việc thực hiện Chiến lược phát triển hải quan giai đoạn 2021 - 2030 cũng như các thách thức trong giai đoạn mới đòi hỏi ngành hải quan tập trung nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ công chức để có thể đảm đương những công việc yêu cầu đặt ra, lãnh đạo Tổng cục Hải quan nói.
Ông Bùi Ngọc Lợi, Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức Cán bộ, Tổng cục Hải quan cho biết, thời gian qua, ngành hải quan không ngừng cải cách tổ chức bộ máy và nâng cao chất lượng cán bộ, công chức; tăng cường kỷ cương, kỷ luật, liêm chính trong thực thi công vụ; đổi mới phương pháp quản lý nguồn nhân lực theo năng lực dựa trên vị trí việc làm. Công tác đào tạo của ngành hải quan càng ngày càng phát triển với những công nghệ mới, những chương trình giáo trình mới.
Mới đây, trong khuôn khổ Dự án Tạo thuận lợi thương mại do Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ tài trợ (Dự án USAID TFP), Tổng cục Hải quan tổ chức khóa tập huấn “Kỹ năng phát triển lãnh đạo và quản lý cho cán bộ Hải quan Việt Nam”.
Ông Bùi Ngọc Lợi cho biết, thông qua khóa học, 15 lãnh đạo chủ chốt của Tổng cục Hải quan đã được cung cấp kiến thức, kỹ năng chuyên sâu về lãnh đạo và quản trị chiến lược nhằm đáp ứng tốt hơn những nhiệm vụ của ngành trong giai đoạn phục hồi kinh tế trong đại dịch Covid - 19 và những yêu cầu mới của cách mạng công nghiệp lần thứ 4.
Khóa học cũng phổ cập mô hình Lãnh đạo quyền biến (SLII) với mong muốn tạo ra một thế hệ lãnh đạo với đầy đủ bản lĩnh và nhiệt huyết để dẫn dắt ngành hải quan đi đầu không chỉ trong công cuộc phát triển kinh tế đất nước mà còn chạy đua với thế giới trong cuộc cạnh tranh xuất nhập khẩu.