Xây dựng tiêu chí đánh giá lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước

Mục tiêu chính yếu

Kết quả tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước (DNNN) giai đoạn 2011 - 2015 đã phát hiện nhiều tiềm năng phát triển của các doanh nghiệp thuộc một số ngành nghề mũi nhọn và cả những yếu tố yếu kém dẫn đến hoạt động không hiệu quả. Trong đó, năng lực quản trị và khả năng lãnh đạo của những người đại diện cho nguồn vốn chủ sở hữu tại DNNN là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến thất thoát, thua lỗ nghiêm trọng trong kinh doanh, gây ra nhiều hệ lụy cho xã hội, thiệt hại nhiều của cải vật chất của đất nước.

Căn cứ kết quả nghiên cứu phân tích giữa các yếu tố liên quan đến năng lực của nhà quản trị DNNN hiện nay đã chứng minh rằng: Các chỉ số đánh giá về kinh nghiệm và khả năng quan hệ hợp tác quốc tế, kiến thức pháp lý về luật quốc tế… hiểu biết về ứng dụng mô hình quản trị hiện đại và hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP - Enterprise Resource Planning) là rất thấp so với tiêu chuẩn đặt ra cho các tiêu chí đánh giá năng lực của lãnh đạo trong DNNN.

Nguồn: ITN

Nhiều nhà nghiên cứu, các chuyên gia kinh tế trong và ngoài nước đã làm nhiều khảo sát với mục đích đề xuất cho Chính phủ những mô hình ứng dụng nhằm thay đổi hệ thống quản trị DNNN, đẩy mạnh quá trình cải cách, minh bạch trong định giá tài sản. Quan trọng nhất vẫn là xác định trách nhiệm cá nhân đối với người lãnh đạo DNNN trong kết quả điều hành doanh nghiệp và kiểm soát chặt chẽ việc thu hồi vốn và tài sản của Nhà nước.

Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, trong tình hình hiện nay, tìm lối thoát cho tái cơ cấu DNNN giai đoạn 2016 - 2020 là một thách thức rất lớn đối với Chính phủ, nhưng lại là một cơ hội lớn để cơ cấu lại bộ máy quản trị theo mô hình hiện đại. Nói cách khác, tái cơ cấu DNNN trong giai đoạn sắp tới là mục tiêu chính yếu của Chính phủ trong nhiệm kỳ này. Thông qua chương trình này sẽ tiếp tục thúc đẩy hội nhập nền kinh tế toàn cầu và thu hút nhiều hơn các nhà đầu tư nước ngoài (FDI) trong nhiều lĩnh vực, nhằm thúc đẩy tăng trưởng nền kinh tế và sự phát triển đất nước.

Chọn người đứng đầu theo trình độ

Để quá trình tái cơ cấu đạt hiệu quả cao và thành công hơn trong giai đoạn 2016 - 2020, Chính phủ nên mạnh dạn thay đổi và bổ sung những quy định chặt chẽ hơn nữa đối với những vấn đề cốt lõi sau:

Lựa chọn người đứng đầu DNNN theo yêu cầu công việc, trình độ chuyên môn và kinh nghiệm điều hành. Các lãnh đạo hiện tại cũng phải qua xét tuyển, nếu đạt yêu cầu tuyển dụng sẽ được tiếp tục tham gia điều hành doanh nghiệp có vốn nhà nước sau khi cổ phần hóa. 

Loại bỏ cơ chế bổ nhiệm, quy hoạch các chức danh quan trọng như Chủ tịch, Tổng giám đốc, Kế toán trưởng để hoạt động của doanh nghiệp được minh bạch, công khai, thật sự theo cơ chế thị trường và dễ dàng ứng dụng công nghệ quản trị hiện đại.

Vai trò kiểm soát, giám sát của người đại diện vốn nhà nước phải được quy định chặt chẽ hơn nữa để không còn mang tính hình thức và “bù nhìn”.  

Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá BSCs (là một hệ thống quản lý giúp cho tổ chức xác định rõ tầm nhìn, chiến lược và chuyển chúng thành hành động) và KPIs (chỉ số đánh giá thực hiện công việc) cho các vị trí lãnh đạo chủ chốt, đại diện vốn tại các doanh nghiệp có vốn sở hữu nhà nước; thiết lập các yếu tố đánh giá ảnh hưởng đến khả năng quản trị của người lãnh đạo và điều hành sản xuất kinh doanh dựa trên  4 yếu tố quan trọng: Năng lực trí tuệ (IQ); Năng lực Cảm xúc (EQ); Năng lực Quản lý (MQ); Năng lực cạnh tranh (CQ).

Thúc đẩy nhanh việc thành lập Ủy ban giám sát DNNN với sự lựa chọn nhân sự có đủ tâm và tầm, trình độ, kinh nghiệm thực tế với chuyên môn sâu trong từng lĩnh vực nhằm thể hiện đúng vai trò giám sát các tập đoàn, tổng công ty có vốn nhà nước.

Năng lực quản trị của người lãnh đạo trong DNNN vẫn là nhân tố quyết định trong suốt quá trình cải cách, sửa đổi thể chế kinh doanh, cơ chế tài chính, tuyển dụng lao động, quản lý điều hành doanh nghiệp. Do vậy, Chính phủ cần nhanh chóng xây dựng các tiêu chí đánh giá đối với nhà quản trị và năng lực lãnh đạo cho các doanh nghiệp có vốn sở hữu nhà nước. Như vậy sẽ tránh được tình trạng tư duy nhiệm kỳ, sống lâu lên lão làng và nghiêm trọng hơn cả là dù có sai phạm trong điều hành doanh nghiệp dẫn đến thua lỗ, thất thoát nhưng vẫn không phải chịu trách nhiệm cá nhân mà còn được luân chuyển, thăng tiến lên các vị trí cao hơn và đẩy khó khăn, nợ nần về phía Nhà nước.

TS. Nguyễn Hoàng Hiệp