Luật hóa đầy đủ các đối tượng được trợ giúp pháp lý

Thu hẹp hay mở rộng đối tượng?

Tờ trình về dự án Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi) do Bộ trưởng Bộ Tư pháp Lê Thành Long trình bày cho thấy, Luật Trợ giúp pháp lý (TGPL) 2006 đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng thúc đẩy công tác TGPL phát triển, góp phần nâng cao nhận thức của người dân về pháp luật nói chung, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người nghèo, đối tượng chính sách và người có hoàn cảnh khó khăn nói riêng. Trong 9 năm triển khai thi hành Luật, công tác TGPL đã đạt được những kết quả đáng khích lệ. Tuy nhiên, qua thực tiễn triển khai Luật, hoạt động TGPL đã bộc lộ một số tồn tại, đối tượng được TGPL chưa đầy đủ. Quy định về đối tượng được TGPL chưa bảo đảm tính hợp lý, còn tản mạn ở nhiều văn bản khác nhau. Hoạt động TGPL với bản chất là giúp đỡ các đối tượng yếu thế giải quyết các vụ việc cụ thể khi họ phải đối mặt với pháp luật chưa được quan tâm đúng mức. Số lượng vụ việc TGPL được thực hiện bằng các hình thức như tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng, tư vấn pháp luật tại trụ sở và tư vấn tiền tố tụng là những yêu cầu thiết thực và đúng bản chất của TGPL thì còn hạn chế so với yêu cầu thực tiễn. Chất lượng dịch vụ TGPL chưa được xã hội đánh giá cao, chưa ngang bằng với dịch vụ pháp lý có thu phí do luật sư cung cấp.

Báo cáo thẩm tra sơ bộ dự án Luật do Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật Nguyễn Khắc Định trình bày cho thấy, Thường trực Ủy ban Pháp luật tán thành với sự cần thiết ban hành, mục tiêu và quan điểm chỉ đạo sửa đổi Luật TGPL như được nêu trong Tờ trình của Chính phủ.

Tuy nhiên, về đối tượng được TGPL, giữa cơ quan thẩm tra và Ban soạn thảo chưa thống nhất quan điểm. Đa số ý kiến trong Thường trực Ủy ban Pháp luật tán thành với việc mở rộng đối tượng và cho rằng, quy định về đối tượng được TGPL trong dự thảo Luật là chưa đầy đủ, không thống nhất và thực chất là thu hẹp hơn so với pháp luật hiện hành. Cụ thể, dự thảo Luật chỉ quy định lựa chọn một số nhóm đối tượng được TGPL như: Người khuyết tật có hoàn cảnh khó khăn; trẻ em có hoàn cảnh khó khăn hoặc bị buộc tội; nạn nhân trong vụ việc mua bán người có hoàn cảnh khó khăn. Trong khi đó, các Luật Người khuyết tật 2010, Luật Phòng, chống mua bán người 2011, Luật Trẻ em 2016 không giới hạn đối tượng được hưởng quyền TGPL mà chỉ quy định cụ thể những hình thức TGPL hoặc các vụ việc, lĩnh vực cụ thể mà những đối tượng này được TGPL. Vì vậy, đề nghị luật hóa tất cả những đối tượng được TGPL quy định trong các luật hiện hành, bảo đảm quyền công dân được ghi nhận và quy định một cách thống nhất trong hệ thống pháp luật. Việc thực hiện các quyền này trên thực tế tùy thuộc vào điều kiện cụ thể của đất nước từng thời kỳ.

Băn khoăn về thẩm quyền cấp thẻ trợ giúp viên pháp lý

Liên quan đến thẩm quyền cấp Thẻ trợ giúp viên pháp lý, dự thảo Luật quy định thẩm quyền cấp Thẻ trợ giúp viên pháp lý được thay đổi từ Chủ tịch UBND tỉnh như hiện nay sang Bộ trưởng Bộ Tư pháp nhằm khắc phục việc trợ giúp viên pháp lý chỉ hành nghề trong phạm vi địa phương, tạo sự độc lập tương đối cho trợ giúp viên pháp lý, nhất là trong các vụ việc hành chính với chính quyền địa phương, đồng thời đồng bộ với thẩm quyền cấp chứng chỉ hành nghề luật sư.

Về vấn đề này, đa số ý kiến trong Thường trực Ủy ban Pháp luật cho rằng, khác với hoạt động độc lập của luật sư, hoạt động của trợ giúp viên pháp lý được bảo đảm và chịu sự quản lý, kiểm tra, đánh giá của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền ở địa phương. Nếu tổ chức do địa phương thành lập và bảo đảm hoạt động mà người làm việc trong tổ chức đó lại do Trung ương cấp Thẻ sẽ làm nảy sinh bất cập trong tổ chức và hoạt động. Vì vậy, sẽ hợp lý hơn nếu tiếp tục giao Chủ tịch UBND cấp tỉnh thẩm quyền cấp Thẻ trợ giúp viên pháp lý như hiện nay. Bên cạnh đó, hoạt động của trợ giúp viên pháp lý gắn liền với Trung tâm TGPL, phạm vi hoạt động của trợ giúp viên pháp lý phụ thuộc vào tính chất vụ việc do trung tâm giao giải quyết. Do đó, sẽ không thể có việc trợ giúp viên pháp lý hoạt động độc lập không gắn với một trung tâm TGPL và tự tiếp nhận công việc TGPL như hoạt động của luật sư.

Về vấn đề này, Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp Lê Thị Nga băn khoăn, căn cứ vào đâu để chuyển quyền cấp thẻ từ Chủ tịch UBND tỉnh như hiện nay sang Bộ trưởng Bộ Tư pháp? Vì sao Chủ tịch UBND tỉnh cấp thẻ lại không bảo đảm vị thế của trợ giúp viên pháp lý bằng Bộ trưởng Bộ tư pháp? Bà Nga đề nghị, cần phải có tổng kết, đánh giá kỹ vấn đề này, tránh tình trạng trong mỗi luật lại “nở” thêm thẩm quyền, “nở” thêm bộ máy, thêm nhiệm vụ quyền hạn.

Đồng quan điểm này, Chủ tịch QH Nguyễn Thị Kim Ngân cho rằng, trong khi trợ giúp viên pháp lý gắn với Trung tâm TGPL ở địa phương do Chủ tịch UBND thành lập bảo đảm kinh phí mà chuyển thẩm quyền cấp Thẻ trợ giúp viên pháp lý từ Chủ tịch UBND tỉnh như hiện nay sang Bộ trưởng Bộ Tư pháp là không cần thiết. 

Hà An