Mua sắm Chính phủ sẽ phải minh bạch hơn

Sớm phải xóa bỏ ưu đãi nội địa

Quy định về mua sắm Chính phủ tại Hiệp định Đối tác Kinh tế Chiến lược xuyên Thái Bình Dương (TPP) được cho là một cơ hội tốt cho doanh nghiệp khi có thị trường lớn hơn hiện nay. Nhưng tại Hội thảo cam kết về mua sắm Chính phủ trong TPP do Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với Dự án Usaid Việt Nam tổ chức, nhiều ý kiến cho rằng, doanh nghiệp trong nước sẽ gặp nhiều thách thức hơn khi phải áp dụng những quy định này.

Theo Trưởng phòng Hợp tác quốc tế, Cục Đấu thầu Nguyễn Thanh Tuấn, nguyên tắc tối thượng với mua sắm Chính phủ trong TPP là không phân biệt đối xử (tức là không được phép trì hoãn thực hiện). Các quốc gia tham gia hiệp định này sẽ không được phân biệt đối xử giữa hàng hóa, dịch vụ, nhà thầu trong nước, hay từ các nước thành viên. Nói cách khác, đối xử với hàng hóa, dịch vụ và nhà thầu trong nước như thế nào, cũng sẽ phải đối xử như vậy với nhà thầu từ các quốc gia trong khối. Các gói thầu mua sắm Chính phủ của mỗi nước cũng sẽ không được có sự ưu đãi hơn với hàng hóa, dịch vụ hay nhà thầu của bất kỳ quốc gia nào trong khối -  ông Nguyễn Thanh Tuấn lưu ý.

Trong khi đó, nếu so sánh với những nhà thầu có tài chính, kinh nghiệm, thậm chí có khả năng cung cấp sản phẩm độc quyền đến từ các quốc gia phát triển trong TPP, thì doanh nghiệp quy mô nhỏ và vừa ở Việt Nam sẽ có phần lép vế hơn. Ngoài ra, doanh nghiệp trong nước hiện chưa thực sự được ưu tiên sử dụng như chủ trương “ưu tiên dùng hàng hóa, dịch vụ trong nước” luôn được nhấn mạnh trong thời gian qua. Nguyên Cục trưởng Cục Đấu thầu Lê Văn Tăng cho biết, dù cơ quan truyền thông nọ đã mở hẳn chuyên mục “người Việt Nam dùng hàng Việt Nam”, song vẫn mua máy biến áp nhập khẩu, không sử dụng sản phẩm trong nước sản xuất được. Doanh nghiệp trong nước còn hạn chế về quy mô, lại chưa thực sự được tạo điều kiện khi vẫn được sử dụng ưu đãi nội địa, thì thử hỏi khi phải cạnh tranh sòng phẳng với đối thủ mạnh sẽ thế nào?

Tất nhiên, TPP cũng có quy định ưu đãi với các quốc gia kém phát triển hơn khi thực hiện mua sắm Chính phủ. Theo đó, Việt Nam được ưu đãi nội địa với tối đa 40% giá trị gói thầu từ năm thứ nhất đến năm thứ 10 khi TPP có hiệu lực. Từ năm thứ 11 - 25 năm tiếp theo sẽ chỉ được ưu đãi nội địa tối đa 30% giá trị gói thầu. Nhưng ưu đãi này không tồn tại mãi mãi, mà bị thu hẹp dần theo thời gian, nên không còn cách nào khác, từ cơ quan chức năng và doanh nghiệp đều phải tính đường xa, gấp rút chuẩn bị để thích ứng khi đi ra biển lớn.

Sức ép minh bạch

TPP tạo ra áp lực lớn với doanh nghiệp nội địa khi tham gia đấu thầu các gói mua sắm Chính phủ. Nhưng nhìn tổng quan, hiệp định thương mại mới này sẽ mang đến nhiều lợi ích cho nước ta, vì tạo sức ép lớn với việc minh bạch mua sắm công. Cụ thể, thực hiện quy định của TPP, cơ quan mở thầu sẽ không được áp đặt những điều kiện “quen” như: từng ký kết, thực hiện hợp đồng với cơ quan mua sắm; có kinh nghiệm cung cấp hàng hóa, dịch vụ trên lãnh thổ quốc gia đó… Trong trường hợp với áp dụng điều kiện đặc biệt, thì cơ quan mua sắm phải có giải trình thuyết phục để bảo vệ, nếu không sẽ không được chấp thuận. Các tiêu chuẩn kỹ thuật với gói thầu cũng phải dựa trên tiêu chuẩn quốc tế, tiêu chuẩn quốc gia, không thể có những tiêu chuẩn dễ dẫn chiếu tới một thương hiệu, thiết kế hoặc sản phẩm có xuất xứ từ một quốc gia cố định.

 Đối tượng quan tâm trong pháp luật đấu thầu của Việt Nam là nguồn vốn, nhưng TPP chỉ quan tâm đến chủ thể tham gia. Do vậy, cơ quan tiến hành mua sắm công sẽ buộc phải công bố thông tin mời thầu với tất cả nhà thầu tham dự, nếu có thay đổi cũng phải thông báo kịp thời, không được phép ưu tiên gửi thông tin cho một nguồn vốn nào. Cơ quan mua sắm cũng không được chọn nhà thầu có kết quả tốt nhất ngay sau quá trình đàm phán, mà sẽ đưa ra thời điểm đóng thầu mới, để các nhà thầu có thể nộp hồ sơ dự thầu mới hoặc bổ sung hồ sơ cũ. Dựa trên kết quả xem xét các hồ sơ dự thầu mới này mới lựa chọn nhà thầu cuối cùng.

Sức ép minh bạch trong mua sắm Chính phủ cũng đến từ quy định, bắt buộc cơ quan mở thầu phải gửi đến nhà thầu văn bản giải thích lý do hồ sơ dự thầu không được chọn. Hoặc đưa ra ưu thế tương đối của hồ sơ dự thầu trúng thầu nếu được yêu cầu. Đối với trường hợp phải áp dụng chỉ định thầu, thì bắt buộc phải đăng tải công khai thông báo kết quả lựa chọn thầu, giải thích lý do cho lựa chọn này. Đặc biệt, bất cập của gói thầu mua sắm sẽ không được phép giải quyết bằng thỏa thuận giữa chủ đầu tư và nhà thầu, mà phải đưa ra giải quyết cấp Chính phủ tại Ban giải quyết khiếu nại của TPP. Vì thế, cơ quan chức năng, doanh nghiệp nhà nước không chú ý nghiên cứu quy định của TPP về mua sắm Chính phủ sẽ phải chịu tổn thất lớn, khi phải đền bù hợp đồng đấu thầu.

Lê Bình