Cần bỏ vai trò quyết định của Ủy ban kiểm tra Viện Kiểm sát nhân dân trong Luật Tổ chức Viện Kiểm sát nhân dân (sửa đổi)?

Theo Điều 138 Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi năm 2001) và Luật Tổ chức Viện Kiểm sát nhân dân năm 2002, Ủy ban kiểm sát Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND), là một thiết chế nằm trong cơ cấu tổ chức bộ máy của VKSND tối cao và VKSND cấp tỉnh, có quyền thảo luận và quyết định theo đa số những vấn đề quan trọng về tổ chức và hoạt động của VKSND. Thực tiễn cho thấy, việc thành lập Ủy ban kiểm sát và vai trò quyết định của Ủy ban kiểm sát nêu trên đã góp phần tăng cường tính dân chủ trong hoạt động của VKSND, đồng thời phát huy trí tuệ tập thể, khắc phục được những mặt hạn chế của nguyên tắc tập trung thống nhất lãnh đạo trong ngành.

Viện kiểm sát (VKS) là một hệ thống cơ quan nhà nước trong bộ máy nhà nước và hoạt động của VKS, là hoạt động thực hiện các chức năng do Hiến pháp quy định. Tổ chức và hoạt động của VKS bị chi phối bởi những nguyên tắc nhất định. Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của VKS là các quy luật khách quan tồn tại trong tổ chức và hoạt động của chính VKS được ghi nhận trong Hiến pháp, Luật Tổ chức VKSND. Tổ chức và hoạt động thực hiện chức năng hiến định của VKS có mối quan hệ hữu cơ với nhau và trên thực tế là không tách rời nhau. Vì vậy, khó có thể tách bạch nguyên tắc tổ chức với nguyên tắc hoạt động của VKS. Theo đại biểu Nguyễn Thái Phúc (Học viện Tư pháp Bộ Tư pháp), các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của VKS có thể được chia thành hai loại: nhóm thứ nhất là những nguyên tắc chung – những nguyên tắc được áp dụng không chỉ đối với VKS mà còn đối với bất kỳ cơ quan nhà nước nào hay hoạt động của Nhà nước nào. Nhóm thứ hai là những nguyên tắc đặc thù – những nguyên tắc có nội dung đặc thù hoặc những nguyên tắc chỉ riêng có trong tổ chức và hoạt động của VKS, khác biệt với các cơ quan nhà nước hay lĩnh vực hoạt động nhà nước khác. Và tập trung, thống nhất là nguyên tắc đặc thù trong tổ chức và hoạt động của VKS.

Nguyên tắc tập trung, thống nhất trong tổ chức và hoạt động của VKSND thường được thể hiện ở nội dung Viện trưởng VKSND cấp dưới chịu sự lãnh đạo của Viện trưởng Viện KSND cấp trên, và sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng Viện KSNDTC. Điều 8 Luật Tổ chức VKSND năm 2002 còn làm rõ thêm nguyên tắc này như sau: Viện KSND cấp trên có trách nhiệm kiểm tra, phát hiện, khắc phục kịp thời và xử lý nghiêm minh vi phạm pháp luật của VKSND cấp dưới. Viện trưởng VKSND cấp trên có quyền rút, đình chỉ hoặc hủy bỏ các quyết định không có căn cứ và trái pháp luật của VKSND cấp dưới. Ưu điểm của nguyên tắc tập trung, thống nhất là khả năng phản ứng kịp thời với những nhiệm vụ mà VKS phải thực hiện, cũng như xác định trách nhiệm cá nhân của Viện trưởng VKSNDTC. Tập trung, thống nhất là nguyên tắc đặc thù trong tổ chức và hoạt động của VKS, bởi đây là hình thức tổ chức và hoạt động cho phép toàn bộ hệ thống cơ quan VKS trên cả nước thực hiện có hiệu quả chức năng hiến định – kiểm sát tuân theo pháp luật – nhằm bảo đảm pháp chế thống nhất.

Có thể thấy, nguyên tắc tập trung, thống nhất (nguyên tắc thủ trưởng lãnh đạo) và nguyên tắc tập thể lãnh đạo có nội dung trái ngược nhau. Ủy ban kiểm sát là sự thể hiện của nguyên tắc tập thể lãnh đạo trong tổ chức và hoạt động của VKSND. Ủy ban kiểm sát là cơ chế cho phép phát huy trí tuệ tập thể, đồng thời khắc phục được khả năng Viện trưởng VKS chuyên quyền, độc đoán. Tuy nhiên, trong trường hợp ý kiến của Ủy ban kiểm sát khác với ý kiến của cá nhân Viện trưởng VKS thì ý kiến nào là ý kiến cuối cùng? Nguyên tắc tập trung, thống nhất hay nguyên tắc tập thể lãnh đạo được ưu tiên hơn trong tổ chức và hoạt động của VKSND?

Theo quy định của Luật Tổ chức VKSND hiện hành, đối với những vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, hành chính, kinh tế, lao động quan trọng (những nội dung nghiệp vụ), Ủy ban kiểm sát phải thảo luận và đưa ra quyết định. Quyết định của Ủy ban kiểm sát phải được quá nửa tổng số thành viên biểu quyết tán thành, trong trường hợp biểu quyết ngang nhau thì thực hiện theo phía có ý kiến của Viện trưởng VKS. Nếu Viện trưởng VKS không nhất trí với ý kiến của đa số thành viên Ủy ban kiểm sát thì thực hiện theo quyết định của đa số, nhưng có quyền báo cáo UBTVQH hoặc Chủ tịch Nước. Quy định như vậy thì Ủy ban kiểm sát còn to hơn cả Viện trưởng VKS - Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp Nguyễn Văn Hiện phân tích. Trong trường hợp này, quyết định của tập thể Ủy ban kiểm sát có hiệu lực cao hơn quyết định của cá nhân Viện trưởng VKS, cũng có nghĩa nguyên tắc tập trung, thống nhất – nguyên tắc đặc thù trong tổ chức và hoạt động của VKS - đã bị đặt sau nguyên tắc tập thể lãnh đạo.

Trong khi đó, trong Hiến pháp (sửa đổi) QH vừa thông qua và sẽ có hiệu lực từ ngày 1.1.2014 không còn hiến định chế định Ủy ban kiểm sát nữa mà giao cho Luật quy định. Như vậy, Hiến pháp mới đã khẳng định nguyên tắc tập trung, thống nhất là nguyên tắc hàng đầu trong tổ chức và hoạt động của VKSND - Phó chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp Lê Thị Nga chỉ rõ. Bên cạnh đó, theo pháp luật tố tụng hiện hành, chỉ có Viện trưởng, Phó viện trưởng và Kiểm sát viên là những chủ thể có quyền tiến hành tố tụng. Nếu Ủy ban kiểm sát có quyền quyết định những vấn đề nghiệp vụ, cụ thể là có quyền thảo luận và quyết định đối với việc giải quyết những vụ án, vụ việc về hình sự, dân sự, hành chính, thì phải chăng chế định này đã trở thành một chủ thể tố tụng? Quy định như vậy là không nhất quán với quy định của pháp luật về tố tụng. Theo pháp luật tố tụng, vấn đề này thuộc thẩm quyền quyết định của cá nhân Viện trưởng hoặc Kiểm sát viên với tư cách là người tiến hành tố tụng.

Mặt khác, tính pháp lý của các quyết định do Ủy ban Kiểm sát đưa ra còn liên quan đến vấn đề trách nhiệm. Dẫn ra trường hợp ở VKS Thái Nguyên, Viện trưởng VKSND tỉnh đã phải chịu kỷ luật về việc ký quyết định đình chỉ hai bị can trên cơ sở ý kiến đa số của Ủy ban kiểm sát, mặc dù cá nhân vị Viện trưởng VKSND không đồng ý với quyết định này, Phó chủ nhiệm Ủy ban Lê Thị Nga đặt câu hỏi: vậy trách nhiệm của Ủy ban kiểm sát, của những thành viên đã biểu quyết tán thành thì giải quyết như thế nào? Rõ ràng, quy định như vậy là không hợp lý, khi Viện trưởng VKSND lại phải chịu trách nhiệm về quyết định không phải của mình.

Nhiều ý kiến tại Hội thảo nhất trí cho rằng, vì Hiến pháp (sửa đổi) QH vừa thông qua không tiếp tục quy định về chế định Ủy ban kiểm sát nữa, do vậy không nên duy trì cơ chế tập thể quyết định. Cần quán triệt nguyên tắc tập trung, thống nhất lãnh đạo trong ngành với vai trò lãnh đạo tuyệt đối của Viện trưởng. Và chỉ nên xác định vai trò của Ủy ban kiểm sát là cơ quan cho ý kiến về một số vấn đề quan trọng trong tổ chức và hoạt động của VKSND. Những vấn đề này được quy định cụ thể trong Luật. Việc lấy ý kiến của Ủy ban kiểm sát là một thủ tục bắt buộc trước khi Viện trưởng quyết định về vấn đề đó. Với vai trò này, Ủy ban kiểm sát nên được tổ chức ở 3 cấp là VKSND tối cao, VKSND cấp cao và VKSND cấp tỉnh. Đối với VKSND khu vực/cấp huyện, do số lượng cán bộ không nhiều, về tính chất nhiệm vụ thì Viện trưởng có thể quyết định ngay. Những khó khăn, vướng mắc trong công tác nghiệp vụ đã có các phòng nghiệp vụ thuộc VKSND cấp tỉnh hướng dẫn, chỉ đạo nên không cần thiết phải thành lập Ủy ban kiểm sát.

Một số ý kiến khác lại đề nghị, cần tiếp tục quy định vai trò của Ủy ban kiểm sát như Luật Tổ chức VKSND hiện hành. Vì đây là sự kết hợp hài hòa giữa nguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước theo quy định của Hiến pháp với nguyên tắc tập trung thống nhất lãnh đạo trong ngành. Thực tế cũng cho thấy, đối với những vấn đề chung như phương hướng, nhiệm vụ của toàn ngành, hay tổ chức bộ máy, cơ chế tập thể của Ủy ban kiểm sát tỏ ra khá ưu việt vì tận dụng được trí tuệ tập thể. Nhiều đại biểu đến từ các VKS chia sẻ, Viện trưởng nhiều lúc không thể ba đầu sáu tay mà có thể giải quyết hết mọi công việc. Đối với những vấn đề nghiệp vụ, cơ chế tập thể cho phép đưa ra nhiều quan điểm, nhiều cách nhìn xung quanh một vụ án, từ đó giúp Viện trưởng đưa ra quyết định đúng đắn hơn. Hơn nữa, thành viên của Ủy ban Kiểm sát được chọn lọc kỹ càng, là những người có chuyên môn cao, có kinh nghiệm công tác lâu năm. Tuy nhiên, đúng là nếu quy định như hiện nay thì dẫn đến tình trạng Viện trưởng phải chấp hành theo Ủy ban kiểm sát.

Dung hòa hai luồng ý kiến này, một số đại biểu cho rằng, nên quy định Ủy ban kiểm sát như một cơ quan có nhiệm vụ tư vấn, tham mưu. Ủy ban kiểm sát có thể vẫn có quyền quyết định những vấn đề chung, nhưng đối với vấn đề nghiệp vụ thì Viện trưởng là người có quyết định cuối cùng. Như vậy sẽ bảo đảm nguyên tắc tập trung, thống nhất trong ngành kiểm sát, mà vẫn phát huy được ưu thế của cơ chế tập thể.

Trong lịch sử xây dựng và phát triển ngành KSND, vai trò của Ủy ban kiểm sát qua từng thời kỳ có quy định khác nhau. Trước năm 1992, chế định này không đượåc quy định trong Hiến pháp. Đến Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001), đã quy định Ủy ban kiểm sát thảo luận và quyết định theo đa số những vấn đề quan trọng trong tổ chức và hoạt động của VKSND. Quy định này đã được cụ thể hóa tại các Điều 32, 34 của Luật Tổ chức VKSND năm 2002. Nay, trong Hiến pháp (sửa đổi) năm 2013 đã không còn quy định về chế định này mà chỉ khẳng định nguyên tắc tập trung thống nhất lãnh đạo trong ngành với vai trò lãnh đạo tuyệt đối của Viện trưởng VKSNDTC. Do đó, dẫu cụ thể hóa Hiến pháp như thế nào thì để bảo đảm quán triệt nguyên tắc này, không nên quy định Ủy ban kiểm sát có vai trò quyết định các vấn đề quan trọng trong tổ chức và hoạt động của VKSND.

Ngọc Điệp