Tiếp sức hợp lý cho nhà thầu trong nước

Dự thảo Luật đấu thầu (sửa đổi) đưa ra quy định yêu cầu nhà thầu nước ngoài khi tham dự thầu quốc tế tại Việt Nam phải liên danh hoặc ký hợp đồng với nhà thầu phụ Việt Nam. Nhà thầu nước ngoài chỉ được phép sử dụng lao động nước ngoài khi lao động trong nước không đủ khả năng thực hiện và không đáp ứng yêu cầu của gói thầu theo quy định của pháp luật.

Theo Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Bùi Quang Vinh, quy định này nhằm tiếp tục khẳng định chính sách ưu tiên phát triển nguồn lực, tạo công ăn việc làm cho lao động trong nước, đồng thời từng bước giúp nhà thầu Việt Nam tiếp nhận công nghệ và kinh nghiệm quản lý tiên tiến, nâng cao sức cạnh tranh trong quá trình phát triển.

Các quy định ưu đãi nhà thầu và hàng hóa trong nước được quy định tại Điều 12 của dự thảo luật. Cụ thể, đối với gói thầu đấu thầu quốc tế, nhà thầu và hàng hóa trong nước được hưởng ưu đãi trong các trường hợp sau: nhà thầu trong nước khi tham dự thầu quốc tế gói thầu dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, xây lắp, hỗn hợp; nhà thầu liên danh khi có thành viên trong liên danh là nhà thầu trong nước đảm nhận công việc có giá trị trên 50% đối với gói thầu dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, xây lắp, hỗn hợp; nhà thầu cung cấp hàng hóa mà hàng hóa đó có chi phí sản xuất trong nước chiếm tỷ lệ từ 30% trở lên. Đồng thời, nhà thầu là doanh nghiệp nhỏ hoặc nhà thầu có trên 50% số lượng lao động là thương binh hoặc người tàn tật thì được ưu tiên trong quá trình lựa chọn nhà thầu.

Mặt khác, thực hiện chủ trương của Bộ Chính trị về “Khuyến khích người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam”, Điều 14 dự thảo Luật bổ sung quy định về trường hợp áp dụng đấu thầu trong nước và đấu thầu quốc tế. Theo đó, đấu thầu trong nước được áp dụng đối với trường hợp: có nhà thầu trong nước đáp ứng yêu cầu của gói thầu (trừ trường hợp gói thầu ODA theo yêu cầu của nhà tài trợ); hàng hóa thuộc danh mục hàng hóa trong nước sản xuất được; hàng hóa không thuộc danh mục hàng hóa trong nước sản xuất được nhưng thông dụng và được nhập khẩu, chào bán tại Việt Nam.

Nhìn chung, các nhà thầu Việt Nam hiện nay còn nhỏ về quy mô và lạc hậu về công nghệ. Không còn cách nào khác, tự bản thân mỗi nhà thầu phải tìm cách “trưởng thành” để có thể thực hiện các gói thầu lớn, từ trình độ công nghệ, trình độ nhân lực, kỹ năng quản trị và thương hiệu nhà thầu. Chính sách pháp luật của Nhà nước, cụ thể là những điểm sửa đổi trong Luật Đấu thầu lần này, sẽ là động lực quan trọng, tiếp sức để các nhà thầu nội trong tương lai có thể tiến tới trở thành nhà thầu độc lập thực hiện các gói thầu lớn, công nghệ cao, phức tạp không chỉ tại thị trường Việt Nam mà cả trên thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, để tránh tính trạng dựa dẫm vào ưu đãi mà ỷ lại, dễ dãi trong hoạt động, không tập trung cải tiến trình độ kỹ thuật của các nhà thầu nội, các chuyên gia cho rằng, đi cùng với các quy định ưu đãi nhà thầu trong nước, cũng cần đưa ra các điều kiện cụ thể cũng như chế tài giám sát, thẩm định khắt khe để các nhà thầu trong nước nâng cao trình độ và kỹ thuật. Nếu không, những ưu đãi sẽ lại trở thành trở lực khiến cho các nhà thầu trong mãi dựa dẫm vào “nguồn sữa” ưu đãi mà không chịu lớn mạnh một cách độc lập.

Bên cạnh đó, sự ưu đãi nhà thầu trong nước xét về một khía cạnh nào đó, sẽ tạo ra sự bất bình đẳng. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi Việt Nam đã là thành viên của tổ chức Thương mại thế giới WTO và là thành viên của nhiều tổ chức, nhiều điều ước quốc tế thì các chính sách ưu đãi rất dễ “phạm” vào các nguyên tắc công bằng. Băn khoăn về vấn đề này, Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Kinh tế cũng đã đề nghị cơ quan soạn thảo Luật cần tiến hành rà soát về sự tương thích của các quy định này với các quy định về bảo đảm cạnh tranh lành mạnh và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Bên cạnh các quy định trực tiếp ưu đãi nhà thầu trong nước, các quy định của Luật Đấu thấu được sửa đổi theo hướng tập trung nâng cao tính minh bạch, công khai trong hoạt động đấu thầu sử dụng nguồn vốn nhà nước; chống thất thoát, lãng phí, dàn trải, khép kín, bảo đảm tính công bằng, cạnh tranh và phòng, chống tham nhũng trong hoạt động đấu thầu sử dụng nguồn vốn nhà nước. Với các quy định này, những nhà thầu quen làm ăn theo kiểu “đường vòng” sẽ được hạn chế, loại bỏ. Những nhà thầu làm ăn chân chính, đủ năng lực đều có khả năng trúng thầu khi tham gia bỏ thầu các dự án. Điều này cũng sẽ tạo ra niềm tin cho các nhà thầu trong nước trong việc đổi mới mình.

Các nhà thầu cần phải thấy rằng, những ưu đãi trong Luật Đấu thầu chỉ mang tính bổ trợ, còn việc có phát triển và vươn ra biển lớn được hay không, tùy thuộc vào tự thân của mỗi nhà thầu. Hơn nữa, trong bối cảnh đất nước ngày càng hội nhập sâu rộng vào sân chơi quốc tế với những luật chơi mới, những chính sách ưu đãi này cũng không phải là mãi mãi. Việc có tận dụng được các chính sách ưu đãi của Nhà nước để phát triển lớn mạnh được hay không, mỗi nhà thầu cần phải tự tìm câu trả lời cho mình.

Tự Cường