Từ anh thợ cắt tóc đến người đi tìm hình của nước (Phần cuối)
>> Từ anh thợ cắt tóc đến người đi tìm hình của nước (Phần 1)
Vâng! Cảm xúc đã đến độ dư thừa, đã dâng lên cao trào, đã chín muồi đã biến thành một cơn lốc cuốn anh vào. Và quá trình sáng tác là một quá trình phức hợp của các mối cảm xúc được chi phối không phải bằng đồng tiền hoặc bất cứ một ý nghĩ vị lợi nào. Đó là một quá trình nhà văn bị thiêu đốt bằng cơn nhiệt hứng để đi tìm một hình dạng có giới hạn có khả năng hàm chứa cái vô hạn. Đó là một quá trình bị mê hoặc vì ảo ảnh thần thánh hóa trước cái kết thúc tối hậu. Đó là một cơn đam mê quăng mình vào cuộc phiêu lưu trong đám sương mù của chữ nghĩa để diễn tả cho đúng cái điều mình định nói. Đó là một công cuộc theo đuổi tận lực kiệt cùng sự hoàn thiện, trong tinh thần luôn muốn vươn tới một cái gì đó đẹp hơn cái đang hiện tồn với ảo giác rằng mình đang làm công việc vĩ đại có thể thay đổi cả thế giới. Và xét về phương pháp luận hay quy tắc phổ quát thì điều mà nhà văn thực hiện cũng không khác gì cái quá trình cắt một mái tóc của Lưu bạn tôi như đã nói ở trên kia. Tất cả đều hướng tới một ảnh hình đã trở thành nỗi niềm đau đáu, một viễn cảnh đã được phác thảo trong tưởng tượng của anh ta. Một viễn cảnh dù là bé tí xíu như một mái đầu đẹp, hoặc hoành tráng như bức tranh khổng lồ Sông Đông êm đềm, hoặc cũng có thể là sản phẩm của một cơn hoang tưởng! Kể từ dòng đầu tiên của một thiên truyện ngắn đến trang cuối cùng của một cuốn tiểu thuyết trường thiên, nhà văn là kẻ đã bán mình hoàn toàn cho cơn mê đắm của riêng anh ta. Kể từ dòng thơ đầu tiên cho đến khổ thơ cuối cùng, một hành trình vất vả, vì phải lọc ra từ hàng tấn quặng để có một chữ đắt giá, nếu nghĩ rằng bài thơ sẽ được trả giá là 50.000 đồng (giá một bát phở xào) thì làm sao có đủ hào hứng để làm cái công việc cực nhọc này! Thôi thúc của anh ta, thống ngự trong anh ta duy nhất lúc này và chỉ có nó mới khiến anh ta đi đến cuối cuộc hành trình, không phải là vì trong đầu anh ta đang treo lơ lửng cái đồng bạc như một thứ mồi nhử, mà là, mà chỉ là cái khát vọng nhất thiết và quyết hoàn thành cái dự định lớn lao, cái đẹp toàn thiện toàn mỹ theo hình dung của anh ta. Anh ta giống như một tình nhân trong say đắm, chỉ muốn mình ngày càng trở nên đẹp đẽ trong mắt người yêu. Ngoài ra, không có bất cứ một vương vấn, cấn cá, suy tính thiệt hơn nào trong đầu anh ta hết. Tiền bạc, không! Danh lợi, không! Uy quyền dọa nạt đối với anh ta cũng không có nốt. Còn lại trong anh ta chỉ là một cơn thăng đồng mê man, nhăm nhăm tiến tới cái lâu đài tráng lệ anh ta quyết đánh chiếm bằng được. Quyết đánh chiếm, cho dù có đánh đổi bằng cả sinh mệnh mình. Đúng như Karl Marx nói: “Tác phẩm là mục đích tự thân... cho nên khi cần có thể hy sinh sự tồn tại của cá nhân mình cho sự tồn tại của tác phẩm”. Một kẻ bất cần, một kẻ không biết sợ. Một kẻ trong khoảnh khắc chỉ biết đến cơn nhiệt tâm cuồng si của mình. Một kẻ thậm chí đánh mất cả lý trí! Đó là anh ta.
 | |
| Chung sức | Ảnh: Nguyễn Quang Tuấn |
Viết! Viết! Viết! Rũ tóc xuống mà viết! Viết để bộc lộ cá nhân mình, một cái cá nhân từ trong vô thức đã có một khế ước, đã được ký kết ngấm ngầm với cộng đồng, rằng ta sẽ hiến dâng cho người những gì là tinh hoa, tốt đẹp nhất của ta. Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương... viết đâu có nhuận bút. Ngoài cái cảm hứng hào hùng và nhu cầu dâng tặng một giai điệu cách mạng cho cộng đồng, Văn Cao viết Tiến quân ca, Nguyễn Đình Thi viết Diệt phát xít còn nghĩ đến cái lợi riêng nào?
Không thể so sánh Lưu và Nghiêm Đa Văn. Một nghề thủ công và một nghệ sĩ sáng tạo các giá trị văn hóa tinh thần. Vậy mà họ vẫn có điểm gần nhau. Tiền không phải là mục đích. Tiền chỉ là kết quả. Thành ra, khi tác phẩm thơ của mình in xong, đến nhà xuất bản lĩnh nhuận bút, thi sĩ Xuân Diệu đòi được xem bảng giá trả cho mỗi bài thơ của ông, ông có quyền vậy, ông bảo: thơ tôi không phải rau muống, muốn trả bao nhiêu thì trả cũng được. Lưu cũng vậy, sau công trình thẩm mỹ cái đầu tóc của khách, anh có quyền đòi phải trả đúng 25.000 đồng. Tháng 5 năm 2012, tôi được nhận giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật, với cụm tác phẩm: Tuyển tập truyện ngắn cùng ba tiểu thuyết Mưa mùa hạ, Côi cút giữa cảnh đời, và Gặp gỡ ở La Pán Tẩn. Phóng viên một tờ báo hỏi cảm tưởng, tôi đáp: không được thì tôi thấy rất hụt hẫng. Nhưng được thì tôi thấy có phần nên phải là như thế! Với các nhà văn khác, trong các tình huống tương tự, tôi thấy họ cũng có cái cảm giác hài lòng, thỏa đáng như vậy. Phần thưởng của thành quả lao động là cái đến sau, là cái Xuân Diệu được quyền nghĩ tới và đòi hỏi công bằng (tương đối).
Có nhiều điểm khác nhau giữa Lưu cắt tóc và Nghiêm Đa Văn nhà văn cũng như các nghề nghiệp cao quý khác, chẳng hạn các chính trị gia, các nhà cách mạng chuyên nghiệp. Hồi còn trẻ, tôi đã có một thời gian mấy năm ròng giữ chân thư ký cho đồng chí Trường Minh Bí thư Tỉnh ủy tỉnh Lao Cai. Nhà cách mạng chuyên nghiệp này tham gia cách mạng từ năm 1941. Ông và tôi hòa hợp với nhau về nhiều phương diện. Chẳng hạn, ông cũng yêu thơ và thích đọc tiểu thuyết Sông Đông êm đềm. Lao Cai, hiện lên trên bản đồ, với con sông Hồng chảy giữa, chia đất đai thành hai miền đông - tây gần bằng nhau, trông từa tựa một con bướm xòe đôi cánh rộng. Bắt gặp ông rất nhiều lần ngồi ngắm cái bản đồ nọ với các mảng màu tô điểm các vùng kinh tế khác nhau, tôi nghĩ mình không lầm khi đoan chắc rằng tỉnh nhà trong đầu óc ông cũng đã được ông mường tượng như là một chú bướm vàng đang giang rộng đôi cánh thần phấp phới bay lên.
Yêu cái đẹp, mê say cái đẹp, tạo lập nên cái đẹp chẳng phải là đặc quyền của riêng ai. Đó là tố chất tiên khởi trong sáng thanh khiết tuyệt đối trong hành động của tất cả mọi con người lao động trên lĩnh vực nghệ thuật và tinh thần, đặc biệt là của những tâm hồn cao cả. Và trong liên tưởng dẫu còn có chỗ chưa thể lý giải để đạt được sự thỏa đáng, tôi vẫn thấy vô cùng yêu thích cái nhan đề của thi sĩ Chế Lan Viên khi ông viết về chủ tịch Hồ Chí Minh: Người đi tìm hình của nước. Khởi thủy của vĩ nhân là thế. Là một khát khao tìm đường đi tới một vọng cảnh mới chỉ có trong mơ. Là một ước muốn mà vì nó mà ra đi, mà lặn lội bôn ba mấy chục năm trời, chịu đựng không biết bao nhiêu gian khó, cơ cực, tù đày, nguy hiểm. Là một mong muốn tột độ nước nhà được giải phóng, đồng bào được hưởng độc lập tự do, có cơm ăn áo mặc, được học hành, hạnh phúc. Căn cốt là thế! Là một diệu cảnh tươi đẹp huy hoàng cho dân tộc cho đất nước khiến ta nức lòng và tiếp sức cho ta đi xa. Là một tâm hồn lãng mạn khiến ta có thể phơi phới bay lên khỏi cái nhọc nhằn hệ lụy thường ngày. Là cái chất thơ của cuộc đời trú ngụ trong đáy sâu tâm hồn vĩ nhân. Và cũng giống như tâm trạng của những kẻ đồng tông, như cái anh văn sĩ mải mê bất chấp là không biết đến sợ hãi là gì. “Ai như Bác ta một đời đánh luôn ba tên đế quốc” (Chế Lan Viên).(2)
Cái đẹp, chỉ có nó mới đủ sức đưa ta đi trên con đường sáng tạo thiên lý. Cái đẹp, chiếm lĩnh được nó là mãn nguyện, là chiến công. Còn tất cả những gì có được sau nó, đâu có phải là quan trọng gì. Nghề văn là vậy. Và nếu so với hàng triệu chiến sĩ anh hùng đã ngã xuống cho lý tưởng cao đẹp của dân tộc đất nước mà vẫn không được có mặt trong ngày hội khải hoàn, không được trực tiếp nhìn thấy kết quả của hành động đẹp đẽ cao thượng của mình, vẫn chỉ là một kẻ vô danh, thì nhà văn, dù trên đường đời anh có gặp bao cay đắng thiệt thòi thì số phận anh vẫn còn rất nhiều may mắn. Dù hay hay dở anh vẫn còn được hiện diện trên trang sách của anh!
_____________
(1) Bùi Ngọc Tấn trả lời phỏng vấn. Báo Đại biểu nhân dân số 151, ngày 30.5.2012.
(2) Đây là câu hỏi của báo Frères D’ Armes và câu trả lời của Hồ Chủ tịch: - Thưa Chủ tịch, Chủ tịch ghét gì nhất? -Điều ác! - Thưa Chủ tịch, Chủ tịch yêu gì nhất? - Điều thiện - Thế Chủ tịch sợ điều gì? - Chẳng sợ gì cả. Một người yêu nước không sợ gì hết và nhất thiết không được sợ gì!