Cơ sở của mô hình bảo hiến Mỹ

Hiến pháp Mỹ được sinh ra với chức năng là một bản văn giới hạn quyền lực nhà nước. Sự giới hạn này được xác định thông qua hai đường ranh giới cứng (quyền lực của Nhà nước và các quyền cơ bản của con người) được định ra trong Hiến pháp. Đường ranh giới mềm được xác lập bởi các văn bản luật và dưới luật. Một hành vi xâm phạm đường ranh giới mềm thuộc đối tượng của “bảo pháp” (tài phán thông thường), còn hành vi xâm phạm hai đường ranh giới cứng là đối tượng của tài phán hiến pháp.

Sở dĩ nó là ranh giới cứng vì nó bất biến một cách tương đối, độc lập với chính trị qua thời gian. Nếu ranh giới cứng thứ nhất bị xâm hại, có nghĩa là bộ máy nhà nước bị nhân dân thu hồi những quyền tối cần thiết đối với sự tồn tại của mình, ví dụ như bị tước mất quyền thu thuế. Điều này dẫn đến các chức năng thông thường của nhà nước không thể thực hiện được nữa, dẫn đến việc giải tán bộ máy nhà nước và trật tự hiến pháp cũng không còn. Nếu ranh giới cứng thứ hai bị xâm phạm, các quyền cơ bản (có nội dung gần trùng với nhân quyền) không còn được bảo đảm, mục đích thiết lập nên một cộng đồng hạnh phúc, thịnh vượng của nhân dân không đạt được và cũng dẫn đến trật tự hiến pháp không còn.

Tổng thể các quyền được chia làm hai phần: quyền nhân dân được làm, bên trái là phần quyền nhân dân đã “trao” cho nhà nước. Đường ranh giới phân định hai phần này cần phải thích ứng với sự thay đổi của hoàn cảnh xã hội, với từng giai đoạn khác nhau. Đây chính là đường ranh giới mềm. Nhằm bảo đảm đường ranh giới mềm được điều chỉnh một cách kịp thời, linh hoạt, quyền điều chỉnh ranh giới được trao cho nhiều cấp cơ quan nhà nước khác nhau.

Mỹ là một quốc gia áp dụng triệt để nguyên tắc tam quyền phân định và kìm chế đối trọng. Theo nguyên tắc này, không có cơ quan nhà nước nào là “tối cao” hay “có quyền lực nhà nước cao nhất” mà đều nằm trong thế cân bằng, đối trọng với nhau. Chính vì vậy, bất kỳ cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp nào có hành vi xâm phạm đến hiến pháp đều bị xem xét lại. Các nhà khai quốc công thần của Mỹ đã trao quyền tài phán hiến pháp cho cơ quan tư pháp với lập luận rằng, so với hoạt động lập pháp và hoạt động hành pháp, hoạt động tư pháp ít khi xâm hại đến hiến pháp nhất. Hơn nữa, cần phải trao quyền này cho các cơ quan tư pháp để đủ sức đối trọng lại với “quyền nắm giữ túi tiền thiên hạ” của Nghị viện và “quyền nắm giữ thanh gươm thiên hạ” của Chính phủ. Nếu không thì nhánh quyền lực tư pháp sẽ quá yếu và thế cân bằng, đối trọng bị phá vỡ, nguyên tắc tam quyền phân định bị đe dọa; tự do của nhân dân bị đe dọa. Ngoài ra, các thẩm phán có đòi hỏi về học vấn, thâm niên công tác, phẩm chất trung thực, tính chuyên nghiệp, tính độc lập cao hơn những người hoạt động trong các cơ quan hành pháp, lập pháp.

Trên thực tế, đã xảy ra một sự kiện được coi là tiền đề cho quyền tài phán hiến pháp của tòa án, đó là vụ John Marbury chống Madison. Hiến pháp Mỹ quy định tòa án tối cao không có quyền xét xử sơ thẩm, nên quyền thụ lý vụ án hiến pháp phải thuộc về tòa cấp dưới. Tại thời điểm diễn ra vụ án Marbury chống Madison, trong hệ thống tòa án cấp dưới của Mỹ chưa có các tòa chuyên trách nên thẩm quyền giải quyết vụ án hiến pháp được trao cho tòa án thường. Về sau, Nghị viện Mỹ đã thiết lập thêm các tòa chuyên trách như tòa vị thành niên, tòa về thuế... bên cạnh tòa án thường nhưng người Mỹ vẫn không thành lập tòa hiến pháp riêng bởi lẽ, hiến pháp không điều chỉnh một lĩnh vực chuyên biệt như tòa về thuế, tòa về người vị thành niên... mà hiến pháp điều chỉnh hầu hết các lĩnh vực, các quan hệ xã hội. Vụ án này lần đầu tiên khẳng định quyền tài phán hiến pháp của tòa án thường trên thực tế - cái quyền mà tòa án thường của các nước rất khó thực hiện được. Chính điều đó dẫn đến việc Mỹ không cần thiết lập một tòa án hiến pháp chuyên biệt như các quốc gia khác mà vẫn sử dụng tòa án thường để thực hiện chức năng tài phán hiến pháp.