Dạy làm người - cần thực chất hơn

Trong mấy năm gần đây, ngành giáo dục đã có những chủ trương và cách làm cụ thể để rèn dũa đạo đức và lối sống cho học sinh, sinh viên. Cụ thể, việc triển khai cuộc vận động “Hai không - Nói không với tiêu cực và bệnh thành tích” đã tạo nên một môi trường giáo dục lành mạnh hơn; có tác dụng thúc đẩy việc dạy và học thực chất. Bài học làm người đầu tiên là sự trung thực đã được nhà trường, phụ huynh, học sinh thực hiện khá nghiêm túc, dẫu kết quả vẫn còn chưa như mong muốn. Tiếp đó là cuộc vận động “Mỗi thầy giáo, cô giáo là một tấm gương đạo đức, tự học và sáng tạo”. Vai trò mô phạm và sự gương mẫu của giáo viên là tấm gương trong cách hiểu về đạo đức con người của học sinh. Những vi phạm về đạo đức nhà giáo đã giảm và những tấm gương tận tụy vì học sinh thân yêu lại được ca ngợi, kính trọng…

Cùng với đó là phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” đã tạo những điều kiện, tiền đề cần thiết để xây dựng môi trường giáo dục an toàn, thân thiện, hiệu quả và giáo dục toàn diện, nhất là giáo dục đạo đức, nhân cách. Học sinh đã được học về kỹ năng sống như giao tiếp, làm việc nhóm, tự bảo vệ và chăm sóc sức khỏe tinh thần và thể chất, những quy tắc ứng xử trong xã hội, nơi công cộng... để sống tự tin, hòa nhập, biết thông cảm và sẻ chia với cộng đồng. Bản sắc, truyền thống dân tộc được giáo dục không chỉ qua sách vở, mà nhờ những trò chơi dân gian; dân ca được đưa vào trường học; học sinh tham gia giữ gìn, bảo vệ các di tích văn hóa lịch sử, cách mạng ở địa phương...

Có thể nói, các cuộc vận động nêu trên đã được triển khai khá sâu rộng, tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng, vẫn nặng tính phong trào, hình thức, thực hiện được một thời gian thì trầm lắng, nên việc dạy làm người thông qua các hoạt động này chưa đạt hiệu quả như mong muốn. Minh chứng là tình trạng xuống cấp về đạo đức của học sinh, sinh viên đang có xu hướng ngày càng tăng. Một cuộc thăm dò cách đây chưa lâu đối với 500 học sinh THCS ở TP Hồ Chí Minh cho thấy: 32,2% có thái độ vô lễ với thầy giáo, cô giáo, nhiều học sinh chỉ chào thầy, cô trong trường, còn ra đường thì... không quen biết; 38,8% cho biết thường xuyên chửi thề, nói tục; 53,6% thỉnh thoảng nói tục… Còn theo kết quả của một cuộc điều tra về định hướng giá trị cuộc sống do một cơ quan nghiên cứu khoa học có uy tín thực hiện trong giới học sinh, trong số 20 giá trị được hỏi thì giá trị “lương tâm, trách nhiệm” được xếp cuối cùng sau học vấn, thông minh, sáng tạo, sức khỏe, tự tin...

Bên cạnh đó, một điều đáng lưu tâm là chương trình giáo dục hiện nay  chưa thể hiện được việc chú trọng dạy người song hành cùng dạy chữ. Nhiều ý kiến cho rằng, các bài học thuộc chương trình giáo dục đạo đức cho học sinh còn nặng về lý thuyết, thiếu kỹ năng sống, chưa tạo được dấu ấn trong lòng học sinh. Ở cấp tiểu học, mỗi tuần học sinh học một tiết đạo đức. Lên  cấp THCS, thời lượng cho môn giáo dục công dân cũng rất ít, trong số đó tiết đạo đức chỉ có 12 - 15 tiết. Ở cấp THPT, nghịch lý hơn khi học sinh lớp 11 và 12 không có tiết học đạo đức. Chương trình giáo dục công dân rất nặng nề về kiến thức; hai phần triết học và đạo đức gồm các nội dung trừu tượng, hàn lâm… Ở bậc TCCN, CĐ và ĐH không có nội dung giáo dục riêng đạo đức cho HSSV thành một môn học độc lập và chỉ có thể thấy thể hiện phần nào qua môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, tuy nhiên nó mang tính mờ nhạt không rõ nét. Hoạt động giáo dục đạo đức chủ yếu thông qua các hoạt động ngoại khóa, các hoạt động Đoàn, Hội…

Vẫn biết dạy làm người là một việc khó khi mà thế hệ trẻ ngày càng chịu ảnh hưởng không nhỏ của quan niệm sống đề cao cái tôi, tự do cá nhân và của lối sống hưởng thụ. Tuy nhiên, nếu chỉ chú trọng việc dạy chữ mà xem nhẹ dạy người thì chúng ta đã thất bại trong việc đào tạo thế hệ những chủ nhân tương lai của đất nước.

Phát biểu tại Lễ khai giảng năm học 2012 - 2013 của Trường THPT Chuyên Lê Hồng Phong, TP Hồ Chí Minh, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng có nhiều chia sẻ về giáo dục nước nhà. Thủ tướng nhắc đến nhiều bất cập của giáo dục hiện nay, trong đó đặc biệt lưu ý đến nội dung giáo dục còn nặng về “dạy chữ”, chưa quan tâm đúng mức về “dạy người”… Như vậy, vấn đề đặt ra ở đây là ngành giáo dục cần thấy rõ trách nhiệm của mình và cần sớm có biện pháp khắc phục hạn chế đáng lưu tâm này. Thiết nghĩ, việc dạy làm người phải được bắt đầu từ những cải cách của ngành giáo dục, của mỗi trường học; từ đổi mới cách giảng dạy; từ lối sống, làm việc của thầy cô; từ sự phối hợp giữa nhà trường - xã hội và gia đình… để đào tạo ra những công dân gương mẫu, những người vừa có tài, vừa có đức - chủ nhân tương lai của đất nước.

Trần Thiên Lý