Danh gia vọng tộc: Nikita Mikhalkov (Phần cuối)

>> Danh gia vọng tộc: Nikita Mikhalkov (Phần 1)

Bản lĩnh

Năm 1986, tại Đại hội V của Hội Điện ảnh Liên Xô có nhiều người lớn tiếng chỉ trích đạo diễn Sergei Bondachuk (1920-1994) và một số vị lãnh đạo khác của hội – một biểu hiện đáng buồn của những người cơ hội trong lúc chuyển mùa. Trong số ít ỏi đại biểu đứng lên dõng dạc bảo vệ người bị chỉ trích, có Nikita Mikhalkov: “Tôi muốn được mọi người hiểu cho đúng: Bondachuk không phải chỗ họ hàng thân thích với tôi, hai chúng tôi chỉ ràng buộc bởi mối quan hệ nghề nghiệp. Nhưng ông là người đã làm những phim Chiến tranh và hòa bình, Số phận một con người, Họ đã chiến đấu vì Tổ quốc. Khách quan mà nói, đây là đạo diễn có cống hiến cho điện ảnh Xô Viết. Tôi kinh tởm khi thấy những người hôm qua còn im lặng, còn xun xoe đấy, mà hôm nay (chỉ vì được nghe nói là “có thể”) dám gạt Sergei Bondachuk khỏi danh sách đại biểu dự Đại hội Điện ảnh”. Và con người giữ tính nguyên tắc này bị trả giá ngay. Ở phim Những đôi mắt huyền (theo truyện của Anton Chekhov, kịch bản viết chung với A. Adabashian), Mikhalkov mời diễn viên Italy Marcello Mastroianni (vào vai Roman từ Roma sang Nga tìm kiếm người phụ nữ ưng ý) cùng nhiều ngôi sao điện ảnh trong nước: Innokenty Smoktunovsky, Yuri Bogatyrev, Oleg Tabakov, Vsevolod Larionov, Elena Safonov… Bộ phim lộng lẫy này được khán giả nước ngoài rất thích, mang về vô số giải thưởng, song lại bị dư luận trong nước công kích thẳng tay là “nhìn đất nước bằng con mắt của ngoại bang”. Và nhiều bộ phim sau đó của Mikhalkov cũng chịu số phận tương tự.

Áp phích phim Mặt trời thiêu đốt

Từ cuối thập niên 1980, Mikhalkov sáng lập Liên hiệp sản xuất phim 3T, trong tiếng Nga, hàm ý “Sáng tạo. Đồng tâm. Lao động” và cho ra đời bộ phim đầu tiên Urga - Địa phận của tình yêu kể về cuộc sống của một gia đình Mông Cổ giữa thảo nguyên, phản ánh cái nhìn của anh lái xe người Nga đối với cuộc sống của người khác – những giá trị tự nhiên của dân du mục thật đối nghịch với những giá trị đáng ngờ của nền văn mình đang ập đến. Bộ phim cũng được nước ngoài đón nhận nồng nhiệt, trao nhiều giải thưởng và từng được đề cử giải Oscar.

Cũng như Ngày bình yên cuối cuộc chiến, Địa phận của tình yêu có kịch bản viết chung với R. Ibrahimbekov và thành công của nó đủ để Mikhalkov tin tưởng tiếp tục hợp tác trong hai bộ phim quan trọng sau này – Mặt trời thiêu đốt và Thợ cạo Siberia.

Mặt trời thiêu đốt tái hiện những sự kiện một thời đầy kịch tính cuối thập niên 1930 – một người cộng sản thực thụ, một sư trưởng huyền thoại từng lập nhiều chiến công hiển hách, được phong danh hiệu Anh hùng thời nội chiến và là chỗ thân cận của Stalin về vui thú điền viên cùng vợ, con gái và họ hàng vốn là dân trí thức từ thời trước cách mạng. Đột nhiên một cựu Bạch vệ binh – vốn là chồng hụt của bà vợ – sau một thời gian biệt tích đột ngột xuất hiện với nhiệm vụ đặc biệt của cơ quan an ninh chính quyền mới để bắt sư trưởng vì nghi ngờ có liên quan đến một âm mưu lật đổ. Nghĩ đây chỉ là một vụ thanh toán tư thù, và đối thủ chỉ là một kẻ “thò lò hai mặt”, sư trưởng vẫn tin vào danh tiếng và mối quan hệ chặt chẽ với thượng cấp của mình, ngay cả khi đã bị áp giải trên xe về Moskva. Xe đang chạy thì bị ngăn lại, một người lái xe tải hỏi thăm đường tình cờ nhận ra sư trưởng cũ của mình và bị thủ tiêu ngay, sư trưởng thì bị cánh mật vụ đánh đập và trói chặt. Kết cục, sư trưởng không thể bảo vệ được thanh danh, vẫn bị kết tội làm gián điệp cho địch và sắp sửa phải lĩnh án tử hình. Người vợ cũng bị lưu đày trong trại giam, cô con gái thì qua được hạn tù và gặp thời Khrutshov, minh oan được cho cả gia đình và theo gien mẹ, muốn trở thành giáo viên dạy nhạc; còn tên Bạch vệ trở thành cán bộ an ninh thì, ở những cảnh cuối cùng, tự xử bằng cách loay hoay rạch mạch máu mong được chết...

Nikita Mikhalkov vào vai Nga hoàng, phim Thợ cạo Siberia

Bộ phim đầy gay cấn nhưng không thiếu những nụ cười khi nhẹ nhàng, khi trào lộng trong cái đại gia đình trí thức trước cách mạng, những phong cảnh Nga mong manh nhạy cảm dường như báo trước bão giông. Đặc biệt, diễn xuất hồn nhiên của Nadia Mikhalkova, cô con gái sáu tuổi của đạo diễn: ngồi trong xe áp giải bố mà cứ tưởng tiễn đưa bố về thủ đô dự tiệc, chứng tỏ bàn tay dàn dựng của Nikita Mikhalkov đạt đến độ nhuần nhuyễn. Những phân cảnh đó đầy sức lay động trái tim người xem. Và Mặt trời thiêu đốt nhận về những phần thưởng quốc tế xứng đáng, nổi bật là giải Oscar cho phim nước ngoài hay nhất.

Tô đậm tính cách Nga

Quan điểm sống tích cực của một nghệ sĩ lớn không thể bó gọn trong hoạt động nghề nghiệp - Nikita Mikhalkov không ra khỏi quy luật đó và đảm nhận những công tác xã hội. Năm 1992 - ủy viên Đoàn Chủ tịch Quỹ Văn hóa quốc tế của Nga, năm sau – đứng đầu Quỹ Văn hóa Nga (kế nhiệm Viện sĩ Dmitri Likhachov); từ 1995 – gia nhập khối Nước Nga – ngôi nhà của chúng ta và vào Đoàn Chủ tịch Nhà thờ Nga toàn cầu, ủy viên UNESCO của Nga, đồng chủ tịch Phong trào Đất Nga, từ năm 1998 đến nay, ba nhiệm kỳ liền được bầu làm chủ tịch Hội Điện ảnh Liên bang Nga. 

Trong khoảng nghỉ chờ làm bộ phim mới, Mikhalkov đã kịp hoàn thành vai diễn trong Viên thanh tra (đạo diễn Sergei Gazarov) thể hiện xuất sắc hình tượng một thị dân, và năm 1998, Thợ cạo Siberia ra đời. Bộ phim có hai tuyến truyện. Thứ nhất, năm 1885, dưới thời Nga hoàng Alexander đệ Tam, Douglas McCracken một nhà sáng chế nước ngoài mang đến chiếc máy cưa biệt danh “Thợ cạo Siberia” và nhờ cô gái Mỹ ưa phiêu lưu Jane Callahan chắp nối với các quan chức Nga để thực hiện dự án. Tình cờ Jane quen một thiếu sinh quân, khi tình cảm giữa hai người nảy sinh thì một vị tướng quân đứng tuổi muốn cưới Jane làm vợ, và hành vi ghen tuông khiến cậu thiếu sinh quân phải nhận án lưu đày Siberia. Tuyến truyện thứ hai – năm 1905, thao trường mùa hè ở Mỹ, một anh lính trẻ treo chân dung nhạc sĩ Mozart trước giường ngủ và bị công kích bởi một tay trung úy ít học, hắn bắt anh lính trẻ phải công khai nói một câu lăng nhục họa sĩ thiên tài, nhưng anh không chịu tuân lệnh và chấp nhận đối đầu. Anh lính trẻ này chính là con trai của Jane với chàng thiếu sinh quân Nga. Bộ phim đưa ra một tuyên ngôn: “Đó là người Nga. Điều ấy nói lên nhiều lắm”.

Mặt trời thiêu đốt II: Thành cổ

Thời ấy, điện ảnh trong nước đã gần như tan rã hết, song phim Thợ cạo Siberia được đầu tư một kinh phí khổng lồ – 45 triệu USD. Cùng nữ diễn viên Mỹ Julia Ormond (vai Jane), Oleg Menshikov với vai chàng thiếu sinh quân Nga đã trở thành ngôi sao thực sự, và Mikhalkov cũng dành cho mình một vai tương đối phụ, nhưng rất đáng kể: Nga hoàng. Tháng 5.1999, phim được dùng để chiếu khai mạc Liên hoan phim quốc tế Cannes và là bộ phim đầu tiên trong lịch sử điện ảnh Nga được công chiếu đồng loạt ở 20 rạp lớn nhất Paris. Tuy nhiên, doanh thu ở ngoài nước không đủ hoàn vốn – có lẽ vì khán giả ở đấy không thích những màn châm chọc văn minh Tây Âu trong phim. Ở trong nước, Thợ cạo Siberia được đón nhận rất nồng nhiệt nên năm 1999 Mikhalkov được nhận giải thưởng Quốc gia.

Năm 2005 Mikhalkov xuất hiện với vai hoàng thân Pozharny trong phim Phó thống đốc (dựa theo tiểu thuyết của nhà văn nổi tiếng Boris Akunyn, đạo diễn Philip Yankovsky) và bị phê phán khá thâm độc, rằng chỉ muốn làm mình nổi bật, át hết nhân vật chính… Bất chấp dư luận, ngay trong năm đó ông làm bộ phim Bịt mắt bắt dê hài hước và tinh tế, có âm hưởng tự trào. Năm 2007 hoàn thành bộ phim Mười hai như một biến tấu phim Mười hai người đàn ông nổi giận của Sidney Lumet. Phim kể chuyện quá trình nghị án một thanh niên 18 tuổi người Chechnya bị nghi là “giết chết người cha nuôi” – một sĩ quan Nga. Bản án muốn được thông qua phải không thiếu một phiếu nào, nên cần nhiều phiên hội thẩm, nhưng mỗi phiên một thẩm phán kể một chuyện ngụ ngôn có thật trong đời, khiến số phiếu kết tội nghi can cứ giảm dần, cuối cùng, tất cả đều chung kết luận: thủ phạm giết người là bọn tội phạm có liên quan đến một công ty xây dựng, chàng trai bị vu khống, phải tha bổng. Kết luận, vị chánh tòa – do chính Mikhalkov thủ vai – tuyên bố nhận chàng trai làm con nuôi, vì ngay từ đầu đã tin chắc nghi can này vô tội, và nếu thả về ắt bị đám người kia thủ tiêu… Tháng 9 năm ấy, phim liền đến dự Liên hoan Venice và giành Sư tử Vàng, được Ban giám khảo ca ngợi là “chứa đầy nhân tính và cảm xúc”. Còn tổng thống Nga Vladimir Putin nhận định phim Mười hai “cảm động đến rơi nước mắt”...

Không ngừng sáng tạo

Cuộc chiến tranh Vệ quốc vĩ đại vẫn là đề tài thao thức và thôi thúc những nghệ sĩ lớn của Nga, mà số phận những nhân vật từng mang lại giải Oscar vẫn chưa dừng lại –Mikhalkov nghiền ngẫm làm bộ phim mới nối tiếp Mặt trời thiêu đốt, và lần này làm thành hai tập.

Mặt trời thiêu đốt II: Đối mặt - án tử đối với sư trưởng chưa kịp thi hành thì chiến tranh bùng nổ, phát xít Đức dội bom xuống khu biệt giam nên sư trưởng thoát chết. Khi ấy, cô con gái sư trưởng đã lớn, gia nhập đội nữ cứu thương, còn cựu tình địch sau khi tự vẫn không thành cũng nối lại được duyên cũ (nhờ mối quan hệ này mà bà vợ sư trưởng cũng thoát chết). Biết sư trưởng thoát chết, thượng cấp ra lệnh cho thuộc hạ phải truy lùng bằng được – cặp cựu tình địch có cơ đối mặt nhau…

Mặt trời thiêu đốt: Thành cổ – năm 1943, cuộc chiến đang hồi gay cấn, gã chồng mới phát hiện sư trưởng giữa tiểu đoàn cải huấn đang làm việc bên một khu thành cổ trong khi viên tướng say rượu cứ chỉ huy lính tráng phải công phá thành cổ – việc đó có nghĩa đâm đầu vào chỗ chết. Nhìn thấy tình địch nhưng không muốn gặp, sư trưởng không chờ phát lệnh, hô anh em phát hỏa, và tên chồng mới phải chạy dưới làn đạn ấy vì không ai cho hắn chui xuống giao thông hào. Sau trận đó, hai người đều sống sót, chồng mới đưa chồng cũ về hậu phương, dọc đường kể hết mọi chuyện và tự nguyệån đưa súng cho sư trưởng, song, sư trưởng không buồn giết hắn. Hắn cho biết, sư trưởng đã được phục hồi danh dự và được phong hàm trung tướng… Hai người về đến khu điền trang êm ấm thuở nào, nhưng sự xuất hiện của sư trưởng lúc này đã khiến cả nhà khó xử nên họ quyết định bí mật chuyển đi chỗ khác. Sư trưởng đuổi theo họ định ngăn lại, nhưng cô vợ cũ – lúc này đã có con với một người khác nữa – năn nỉ cứ để cho mọi người đi. Sau đó, Stalin lệnh cho sư trưởng phải dồn vào khu thành cổ 15.000 người dân đã vì lý do nọ kia trốn tránh nhập ngũ, để bọn cố thủ trong thành phải tiêu hao kho đạn, rồi mới cho quân vào đánh chiếm khu thành cổ. Nếu thành công, sư trưởng sẽ được nắm toàn bộ Hồng quân. Đáng lẽ phải lùa cho đám dân thường đi trước, thì sư trưởng đích thân xuống hào để tiến vào khu thành cổ, giữa lúc đó, khu thành cổ tình cờ bùng nổ.

Khi đó, tên Bạch vệ thành cán bộ an ninh đã lộ mặt thật, bị bắt vì mưu ám sát lãnh tụ. Vốn đã muốn chết từ lâu, hắn ký luôn vào tất cả các biên bản đủ điều kiện để nhận án tử hình. Cuối phim là cảnh sư trưởng cùng cô con gái cứu thương trên chiếc xe tăng dẫn đầu đoàn quân tiến vào giải phóng Berlin…

Khép lại bộ Mặt trời thiêu đốt, Mikhalkov chuẩn bị làm bộ phim mới theo thiên truyện Say nắng của văn hào Ivan Bunin…

Say mê sáng tạo, nhiều lần đưa điện ảnh nước nhà lên đỉnh cao quốc tế, đảm nhận khá nhiều trọng trách, Mikhalkov là nhân vật được gắn đèn xanh trên đường công tác, là đề tài bình luận nhiều chiều của báo chí Nga và thế giới. Mặc dầu vậy, ông được xếp vào hàng thiên tài của điện ảnh Nga Xô Viết. 

Câu chuyện về “danh gia vọng tộc” Mikhalkov-Konchalovsky đang còn được tiếp tục. Anh cả A. Konchalovsky qua năm đời vợ có bốn người con gái chào đời trong thập niên 1990, và người con trai cưng nhất Egor Konchalovsky (sinh năm 1966, với vợ hai) đang hành nghề đạo diễn. Người em Nikita Mikhalkov có bốn con: hai trai Stefan (sinh năm 1966, với vợ đầu) và Artyom (sinh năm 1975, với vợ hai) đều theo nghề đạo diễn; hai con gái với vợ hai Anna (sinh năm 1974) và Nadia (sinh năm 1987) đều tốt nghiệp Trường Điện ảnh VGIK danh tiếng và đã có nhiều vai diễn đáng nhớ, trước hết trong phim của cha…

Đăng Bẩy