Người dạy tiếng cho chiêng

Già làng Y Lon Niê (giữa) trình diễn chiêng

Căn nhà dài Êđê của già làng Y Lon Niê nằm lọt giữa những biệt thự hiện đại đủ màu, đủ kiểu dáng ở buôn Kô Sia, phường Tân Lập, TP Buôn Ma Thuột, Đăk Lăk, khiến cho ngôi nhà vừa mang nét cổ kính, pha chút gì đó hơi thủ cựu. Nhưng trong ngôi nhà ấy, tôi đã được đắm chìm trong câu chuyện về cồng chiêng của già Y Lon Niê. Chủ nhân ngôi nhà như là một di sản quý hiếm còn sót lại giữa những âm thanh hỗn tạp của cuộc sống hiện đại. Già Y Lon Niê nói rằng, từ khi lọt lòng, người Êđê đã sống, lớn lên từng ngày cùng tiếng chiêng, vì vậy từng lời chiêng như trở thành máu thịt. Cái nghiệp dạy tiếng cho chiêng chẳng có ai dạy bảo mà đến từ trong tâm năng, tiềm thức.

Những chàng trai Êđê trên mảnh đất Tây Nguyên lớn lên, chơi chiêng như một lẽ tự nhiên, như chính bản năng của họ vậy. Già Y Lon cũng không phải ngoại lệ. Có khác chăng là từ hồi rất nhỏ ông đã thuộc nhiều bài chiêng, biết chơi nhiều nhạc cụ khác của người Êđê. Ông cũng không nhớ là mình biết chỉnh chiêng từ khi nào, chỉ biết là bắt đầu với chính bộ chiêng của gia đình. Bộ chiêng ấy bị lạc tiếng, nhưng hồi đó trong buôn Kô Sia không ai biết chỉnh chiếng, vậy là Y Lon đưa bộ chiêng ra mày mò, nghiên cứu và lấy lại âm thanh hoàn hảo cho nó. Từ đó, hễ rảnh rỗi ông lại nghiên cứu chiêng, nghe âm thanh của từng chiếc chiêng cho đến khi biết cách chỉnh âm thanh của tất cả các loại chiêng mà ông biết.

Già làng Y Lon Niê đang chỉnh âm thanh cho một bộ chiêng

Tôi ngồi với ông trong ngôi nhà sàn cổ kính, thưởng thức tiếng chiêng của ông, nghe ông diễn giải về văn hóa cồng chiêng. Qua tiếng chiêng, lời diễn giải của già Y Lon Niê và những bài Ay Ray ông hát, cả một miền ký ức xa xưa của Tây Nguyên như thước phim quay chậm hiện về. Tiếng chiêng gọi lại huyền thoại về dũng sỹ Đam San đi bắt Nữ thần mặt trời về làm vợ, ở đó có ngôi nhà dài, dài hơn một tiếng chiêng ngân; lễ hội ngày mùa, đâm trâu, pơ thi... rộn rã thủa nào giữa lòng buôn Kô Sia cổ xưa. Ông nói rằng, ở Tây Nguyên, chiêng của các dân tộc Êđê, Ba Na, M’nông, Ja Rai, Xê Đăng, Mạ, Chu Ru... có bản sắc, nét độc đáo, cách diễn xướng riêng. Chính những nét độc đáo, khác biệt đó dung hòa và tạo nên một không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên độc nhất vô nhị. Còn những người như già Y Lon có nhiệm vụ giữ cho hồn chiêng không bị lạc điệu. Họ như những nghệ sỹ lãng du qua các buôn làng Tây Nguyên, dùng tài hoa của đôi tay, cảm nhận âm thanh của tai để dạy tiếng cho chiêng, để cho thứ âm thanh nguồn cội vang mãi trong các buôn làng Tây Nguyên.

Mỗi bộ chiêng có hàng chục chiếc khác nhau, mỗi dân tộc lại có hàng chục loại chiêng. Dù không hề được đào tạo nhưng những người như già Y Lon Niê nắm rõ quy luật âm thanh cho đến cấu trúc của mỗi bộ chiêng để “bắt mạch, chữa bệnh” cho chiêng. Chẳng hạn như người Êđê có 2 loại chiêng chính là chiêng bằng và chiêng núm, chiêng bằng có 3 loại, chiêng núm có 4 loại. Chỉnh chiêng núm đặc biệt khó bởi chất liệu, cấu trúc âm thanh rất phức tạp. Nhiều chiếc chiêng quý có pha đồng đen ở núm, rồi cấu trúc vòng âm thanh của mỗi chiếc lại có sự khác nhau... Không có chuẩn mực nhất định, vì vậy kiến thức, tài năng chỉnh chiêng như là một thứ tặng phẩm đặc biệt do Giàng ban cho một số người, rồi giao nhiệm vụ cho họ lãng du khắp các buôn làng để dạy tiếng cho chiêng.

Chơi chiêng và chỉnh chiêng luôn tồn tại cùng nhau, chỉ khác chăng những người chơi chiêng giỏi chưa hẳn đã biết chỉnh chiêng, nhưng người biết chỉnh chiêng lại chơi chiêng rất giỏi, thuộc rất nhiều bài chiêng cổ mang tính kinh điển của các dân tộc Tây Nguyên. Họ được ví như “bảo tàng sống” về nghệ thuật cồng chiêng Tây Nguyên. Già Y Lon Niê nói miên man về văn hóa cồng chiêng, nhưng trong câu chuyện ấy tuyệt nhiên không thấy ông kể gì về bản thân, hay sự ta thán, đòi hỏi được trả công. Những người như ông đơn giản chỉ mang sứ mệnh đặc biệt: nghe thấy tiếng chiêng bị lạc thì trả lại âm thanh cho nó.

Tôi cũng đọc được trong già Y Lon Niê nỗi đau đáu, lo lắng về sự mai một của nghệ thuật cồng chiêng. Cuộc sống hiện đại với nhiều thứ văn hóa du nhập, lối sống xô bồ đang làm cho người trẻ xa dần văn hóa truyền thống. Ngay những người con của ông cũng không thiết tha với nghề chỉnh chiêng. Đứa thích chơi chiêng thì gõ chiêng như đánh trống, đứa có năng khiếu thì không đam mê với chiêng.

Ánh chiều tà len qua các khe hở của vách nhà soi dáng già Y Lon Niê đổ dài trên chiếc ghế K’pan. Bất chợt ông im lặng, tư lự với chính tâm sự vừa nói ra. Đã sống qua hơn 70 mùa rẫy, hơn nửa thế kỷ với nghiệp chỉnh chiêng, có lẽ những cảm xúc vừa giãi bày khiến ông bất chợt cảm thấy cô đơn. Rồi cũng rất bất ngờ, dăm bảy đứa trẻ lem luốc từ dưới cầu ào lên vây quanh ông nói cười ríu rít. Trên tay chúng là những chiếc chinh Kram bé xíu (một loại chiêng tre của người Êđê). Chúng đến để “bắt” ông tập cho điệu chiêng mới. Trong phút chốc ông lại như được hồi sinh, say mê hướng dẫn cách chơi chiêng cho đám trẻ.

Việt Dũng