Huyền bí Bulgakov (Phần cuối)
 Nghệ nhân và Margarita của Yuri Kara, 1994 |
Bộ phim nhựa vắt qua hai thế kỷ
Tác phẩm điện ảnh Nghệ nhân và Margarita do Yuri Kara đạo diễn đã được hoàn tất từ năm 1994, chi phí 15 triệu USD, nhưng lại bị “om” đến hơn 16 năm, vắt qua hai thế kỷ. Phải đến dịp kỷ niệm 120 năm sinh nhà văn M. Bulgakov, cuối tháng 3.2011, mới được phát hành. Riêng chuyện khác thường này góp khá nhiều vào vô số những bí ẩn liên quan đến sáng tạo của văn hào M. Bulgakov…
Tổng giám đốc của hãng Master Distribution – đơn vị giữ quyền phát hành bộ phim Nghệ nhân và Margarita - cho biết đây thực sự là kiệt tác, một phần nhờ nguyên gốc văn học của M. Bulgakov, một phần nhờ diễn xuất của cả một dàn sao: Valentin Gaph (vai Voland), Anastasia Vertinskaya (Margarita), Alexandr Fillipenko (Koroviev), Igor Vernik (Giuda), Nikolai Burliaev (Ieshua), Lev Durov, diễn viên trẻ Sergei Garmash (Ivan Bezdomny)… Song, việc công chiếu bộ phim Nghệ nhân và Margarita của Kara bị trì hoãn quá lâu, đến nỗi một số diễn viên không chờ được đến khi phim lên màn bạc: Spartak Mishulin, Mikhail Ulianov, Borislav Brodukov… Tình trạng này do những nguyên nhân khá là oái oăm.
Thứ nhất (nguyên nhân này nặng về vật chất): vượt qua mọi khó khăn, phim cũng làm xong, nhưng nhà sản xuất mãi không hiệp thương được với những người thừa kế di sản của M. Bulgakov. Được biết: nhà văn vĩ đại ra đi vĩnh viễn khi song thân đã mất, bản thân lại không có con cháu và không để lại di chúc, nên người thừa kế duy nhất hợp pháp là bà vợ ba - Elena Shilovskaya. Sau khi bà này qua đời, quyền thừa kế được chuyển cho họ hàng của bà, người cháu S. Shilovsky chung với một người nữa, D. Pisarchik. Do pháp luật Nga giai đoạn ấy có sự điều chỉnh về thời hạn - là 25 năm hay 50 năm kể từ khi tác giả qua đời đến khi hậu thế sử dụng tác phẩm - để tính quyền lợi của tác giả quá cố thuộc về ai, người thừa kế hay xã hội?
Nên nhớ, thời điểm làm phim Nghệ nhân và Margarita được tính là 1.1.1993, mà M. Bulgakov qua đời ngày 10.3.1940, còn tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita được in lần đầu vào thời điểm 1967 - 1968… Vụ việc này kéo dài nên chưa thể phát hành phim.
Thứ hai: vào cuối thập niên 1990, điện ảnh Nga hầu như tan nát, còn bây giờ, ở thời điểm này, các rạp đã được nâng cấp về kỹ thuật đáp ứng việc phổ biến bộ phim được sản xuất công phu với kỹ thuật tối tân này. Tuy nhiên, trong hơn 16 năm đó không phải tác phẩm đã bị xếp xó: nó có được chiếu thử, để giới thiệu, trong một số khán phòng nhỏ và từng được đưa vào Liên hoan phim quốc tế Moskva năm 2006. Rồi một bản sao chép lậu bộ phim này - chất lượng rất kém và thiếu nhiều đoạn - đã xuất hiện trên internet… Cho nên bây giờ, từ bản phim dài 3 giờ 20 phút chiếu, nhà phát hành độc quyền phải rút lại còn 2 giờ chiếu để lấn át bản phim đang trôi nổi trên mạng.
Nhưng nguyên nhân đáng gờm hơn cả là nỗi ám ảnh lâu nay về những hiện tượng huyền bí liên quan đến sáng tạo của M. Bulgakov… Có luồng tin loan ra, rằng hình như hai hình tượng Voland và Yeshua dựa vào những nguyên mẫu được khá nhiều người biết, cho nên họ liên kết hết sức chặt chẽ với những thế lực bí ẩn nào đó và bằng mọi giá, không từ một thủ đoạn nào để ngăn cản việc đưa tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita lên màn bạc (?)
 Nghệ sĩ Anastasia Vertinskaya trong vai nàng Margarita |
Theo chính đạo diễn Kara thuật lại, từ khởi đầu đến suốt quá trình làm phim, ông và nhiều cộng sự đã gặp vô vàn trắc trở, dường như phải đương đầu với sức phản kháng tự thân tỏa ra từ chính cuốn tiểu thuyết. Ví dụ, khi quay một cảnh ở vườn Ermitage, tự dưng ống dẫn nước nóng bị vỡ tại đúng chỗ kho tạm, cả phần phim vừa quay xong hầu như bị luộc hết. Hoặc cảnh Ponti Pilat và Yeshua, khi đoàn làm phim đến Krym quay ngoại cảnh ở thành cổ Sudak, mọi bài trí về Jesusalem thời cổ đã được dựng lên, để thu cảnh như là ở Israel không hề có tuyết… Vừa sửa soạn bấm máy quay, lúc đó là tháng mười, đột nhiên một trận mưa tuyết rất to ập đến – hiện tượng thời tiết cực hiếm xảy ra ở vùng biển ấm áp này. Trong khi đó, mấy trăm diễn viên quần chúng trong trang phục thời cổ, hàng đàn lạc đà và lừa thuê của các rạp xiếc đang sẵn chờ. Thế là đành phải đổi lịch quay, phải làm lại toàn bộ cảnh trí công phu tại trường quay khác - một vùng hoang mạc ở Israel nóng tới 500C. Hoặc cảnh sửa soạn dự dạ tiệc yêu tinh với dàn mỹ nữ khỏa thân cũng vậy. Ba trợ lý đạo diễn sơ loại xong đã kéo về vài chục ứng viên, nhưng rồi chỉ chọn được dăm ba hình thể phù hợp, và đương nhiên quay vào ban đêm. Nào ngờ, những cô nàng bị loại vẫn kiên trì mai phục trong bụi cây, cởi sẵn hết xống áo, khi nghe lệnh bấm máy là ùa vào trường quay để sau đó, họ giở lý, đòi thù lao đầy đủ. Nói chung, những trắc trở vô cớ, như đột nhiên vắng quay phim chính, hoặc nhỡ quên mang phim đến trường quay… thỉnh thoảng lại xảy ra.
Rồi toàn bộ phần phim đã in tráng cũng tự dưng thất lạc, mà người được giao bảo quản phim thì đột tử.
Thiện và ác sẽ hiện hình
Khi làm bộ phim Nghệ nhân và Margarita, Yu. Kara cố gắng áp sát vào không khí của M. Bulgakov. Những hẻm phố xung quanh Patriashy - nơi nhà văn sinh thời thích đi dạo, tầng ngầm tòa nhà - nơi nghệ nhân từng sống, và đặc biệc – màn Margarita từ cửa sổ ngôi biệt thự ở Ostozhenka bay ra giữa trời và lượn trên phố cổ Arbat trong đêm – là màn diễn thật của nữ nghệ sĩ Anastasia Vertinskaya. Thời điểm ấy, đầu thập niên 1990, các nhà làm phim Nga chưa biết đến kỹ thuật vi tính, nên phải có sáu người đóng thế giúp người đẹp hóa thân vào nhân vật trên một chiếc thang cứu hỏa rất cao thuê về từ Đức. Tất cả các thiết bị và dàn diễn viên ấy đã mở hết tốc lực, rầm rầm diễn và quay trong đêm sâu của đường phố cổ kính… Trong bộ phim này, đạo diễn cố gắng giữ phần lớn các tuyến truyện trong tiểu thuyết, tái hiện bối cảnh Liên Xô những năm 1920 - 1930 ở Moskva và cả những năm cuối đời của đấng Cứu thế Jesus Christ (được gọi gọn là Yeshua) ở Ershalaim. Nhà văn Nghệ nhân biểu lộ cảm quan thiên tài mô tả những ngày cuối đời của đấng Cứu thế trong cuốn tiểu thuyết ông viết về Ponti Pilat, nên bị tước mất tự do. Nàng Margarita phải lòng nhà văn Nghệ nhân nên chấp nhận bắt tay với quỷ, miễn là cứu được người mình yêu quý. Giữa lúc đó nhà hắc ảo thuật Voland đến Moskva làm nhiều chuyện khủng khiếp: hắn khiến Margarita cưỡi chổi bay trên trời đêm, hắn trừng phạt những kẻ “mũ ni che tai” và những tên chỉ điểm, hắn mở dạ hội yêu tinh rồi giở đòn trả đũa nhà văn đáng thương… Phép ẩn dụ kỹ càng song cũng đủ toát lên tư tưởng chủ đạo của tác giả: trong một thế giới nặng căn bởi cái ác với những thế lực hắc ám và những trò móc ngoặc quỷ quái, tội lỗi ắt phải trả giá.
Trong phim có những màn ma quái, siêu thực đan xen với những chi tiết thực tế của đời sống và tình hình xã hội, chính trị Moskva thời ấy, bù lại, cũng có những màn lãng mạn cùng với huyền thoại về sự xuất hiện của đấng Cứu thế làm lệch cán cân tạo hóa, đưa loài người hướng về phía cái thiện …
Tất nhiên, điều huyền bí liên quan đến tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita của Mikhail Bulgakov là những trùng hợp ngẫu nhiên, nhưng khi bộ phim của Yuri Kara xuất hiện trên màn bạc, biết đâu, không loại trừ tiền lệ, chuyện sẽ còn tiếp nối...