Đập xà lan - một trong những công nghệ ngăn sông mới
Trong những năm vừa qua, Viện Khoa học thủy lợi Việt Nam không ngừng nghiên cứu, cải tiến và ứng dụng các công nghệ mới nhằm đáp ứng nhu cầu thực tế sản xuất. Đập xà lan là một trong những công nghệ ngăn sông mới thi công trong nước đã và đang được ứng dụng cho các công trình thuỷ lợi mang lại hiệu quả kinh tế - kỹ thuật cao, đặc biệt là đối với những vùng chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông nghiệp, thủy sản.
Do tác động của con người và biến đổi khí hậu toàn cầu sẽ có tác động xấu đến sự thay đổi nguồn nước, cộng với sức ép về sự gia tăng dân số và phát triển KT-XH, nhu cầu sử dụng nước tăng về số lượng và đa dạng về chất lượng. Đặc biệt, nước biển dâng, biến đổi khí hậu cũng sẽ làm cho diễn biến thời tiết trở nên bất thường. Do vậy, việc triển khai các dự án ngăn sông trở thành một nhu cầu, đòi hỏi cấp bách của thực tế sản xuất.
Thực tế cho thấy, hầu hết các công trình ngăn sông từ trước tới nay đều được xây dựng theo công nghệ truyền thống. Các công trình có dạng khối tảng bằng bê tông cốt thép, bản đáy dày từ 1-1,5m, trên bản đáy có đổ các trụ pin, giữa hai trụ pin là các cửa van, dưới bản đáy cống có thể có hệ cọc hoặc không có cọc tùy địa chất của nền. Kiểu truyền thống này chỉ áp dụng cho cống xây dựng trên bãi; áp dụng cho cống xây dựng trên lòng sông và xây dựng một phần cống trong đê quai lấn dòng.
Cống truyền thống có ưu điểm là dễ kiểm soát trong thi công, việc thiết kế và thi công đã thành thạo. Tuy nhiên, khi áp dụng công nghệ truyền thống vào những vùng như ĐBSCL hay những khu vực sông rộng, dẫn dòng thi công phức tạp, nơi tập trung dân cư thì cống truyền thống có những nhược điểm khó khắc phục như khối lượng lớn, chiếm nhiều đất xây dựng (diện tích đền bù giải phóng mặt bằng lớn), gây ảnh hưởng môi trường, có những vị trí khó triển khai thi công và giá thành cao. Đối với những vùng có chuyển đổi cơ cấu sản xuất thì khó áp dụng.
Đập xà lan được đề xuất ý tưởng trong Đề tài cấp Nhà nước KC12.10. Sau đó, công nghệ này được tiếp tục nghiên cứu và được phép sản xuất thử nghiệm cấp Nhà nước trong đề tài Hoàn thiện công nghệ thiết kế, chế tạo thi công và quản lý vận hành đập xà lan di động áp dụng cho vùng triều phục vụ các công trình ngăn sông vùng ven biển. Theo đó, công nghệ đập xà lan thi công không cần đắp đê và dẫn dòng thi công, với kết cấu tối ưu, đơn giản và không tác động xấu đến môi trường trong khi thi hành và vận hành thi công. Do kết cấu đặc biệt của đập xà lan nên có thể di chuyển công trình trong trường hợp thay đổi vị trí tuyến do yêu cầu chuyển đổi xản suất, ưu điểm này giúp tiết kiệm mặt bằng trong khi thi công.
Công nghệ đập xà lan di động được áp dụng thành công lần đầu tiên cho công trình đập Phước Long, tỉnh Bạc Liêu. Tiếp theo, áp dụng lập thiết kế kỹ thuật cho 16 cống thuộc vùng chuyên canh lúa Tam giác Ninh Quới, lập báo cáo khả thi 22 cống thuộc dự án Phân ranh mặn ngọt Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu. Bộ NN và PTNT cho áp dụng công nghệ này vào thiết kế và thi công 7 cống thuộc dự án Ô Môn - Xà No. Năm 2007, áp dụng vào thi công hai cống Minh Hà và Rạch Lùm, huyện Trần Văn Thời, tỉnh Cà Mau. Đến nay, gần 100 công trình đã được thiết kế và thi công. Công nghệ đập xà lan đã giải quyết được những khó khăn và các loại hình công trình hiện nay không thể giải quyết được trong khu vực bán đảo Cà Mau.
Chủ nhiệm đề tài nghiên cứu Trần Đình Hòa cho biết, đập xà lan di động giá thành rẻ, chi phí cho đập xà lan chỉ vào khoảng 50- 70% so với công trình truyền thống có cùng điều kiện. Bên cạnh đó, đập xà lan di động thay thế được đập đất lạc hậu, lãng phí vừa ô nhiễm môi trường và tiết kiệm chi phí. Cũng theo ông Hòa, đập xà lan di động thực sự là một "giải pháp vàng" đối với những vùng sản xuất có chủ trương chuyển dịch cơ cấu sản xuất chưa rõ ràng như vùng bán đảo Cà Mau, Sóc Trăng, Bạc Liêu... Những khu vực này, trước đây nhiều vùng rộng lớn được ngọt hoá để sản xuất lúa thì nay quá nửa diện tích đó đã đưa nước mặn vào để nuôi trồng thủy sản, có vùng chuyên nuôi tôm, có vùng vừa nuôi tôm vừa trồng lúa, có vùng hôm nay nuôi tôm nhưng một thời gian ngắn sau lại trồng lúa.
Thành công của công nghệ đập xà lan không chỉ đánh giá ở giải thưởng Vifotec năm 2006, được cấp bằng độc quyền sáng chế năm 2007 mà còn được Hội đồng điều phối Xây dựng châu Á (ACECC - Asian Civil Engineering Coordinating Council) quyết định trao giải thưởng một trong 5 công nghệ xuất sắc vào tháng 8 năm 2007. Hiện nay, đập xà lan di động được áp dụng ở hầu hết các tỉnh ĐBSCL.