Thị trường phát điện cạnh tranh: Không tái cơ cấu sẽ khó vận hành

Nhà máy điện sẽ chào giá hàng ngày

Tham gia thị trường, các nhà máy điện từ 30 MW trở lên thay vì bán điện cho Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) sẽ bán điện cho công ty mua điện duy nhất, trực thuộc EVN. Theo ông Phạm Mạnh Thắng, Cục trưởng Cục Điều tiết điện lực, mô hình vận hành thị trường phát điện cạnh tranh tương tự thị trường chứng khoán, các nhà máy điện sẽ chào giá từng ngày, nhà máy nào có giá điện thấp nhất sẽ được ưu tiên phát trước. Cụ thể, giá bán điện được phân tách thành giá của 4 khâu: phát điện, truyền tải, điều hành – quản lý ngành và dịch vụ phụ trợ, phân phối và bán lẻ điện. EVN xem xét biến động các yếu tố đầu vào (nhiên liệu than, dầu, khí và tỷ giá ngoại tệ) so với thông số cơ sở, điều chỉnh tăng hoặc giảm giá bán điện bình quân quý và năm.

Tuy nhiên, ông Thắng cho hay, để tránh tình trạng giá điện tăng liên tục, khi tỷ lệ chênh lệch giá dưới một mức quy định sẽ không tiến hành thay đổi giá điện hàng quý. Mặt khác, nếu mức điều chỉnh tăng nhỏ hơn 5% sẽ do Bộ Công thương phê duyệt, nếu mức tăng trên 5% phải do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Để khống chế và điều hành giá điện, Bộ sẽ đưa ra khung giá trần và giá sàn dựa trên các tính toán chi phí phát điện chi tiết đến từng loại hình nhà máy.

Theo mô hình thị trường được Cục Điều tiết điện lực xây dựng, điều kiện để có thể áp dụng thị trường phát điện cạnh tranh là công suất huy động của hệ thống phải có dự phòng 20 - 30%, từ đó các đơn vị phải cố gắng hạ giá thành trước khả năng không được huy động. Song hiện Việt Nam chưa thể đảm bảo điều kiện này. Tổng công suất nguồn điện đạt gần 20.000 MW, dư 3.000 MW dự phòng so với nhu cầu thực tế gần 17.000 MW, nhưng do sự cố nhà máy, thiếu điện do hạn hán nên công suất này rất khó đạt được.

Mặt khác, để vận hành thị trường phát điện cạnh tranh như mô hình thị trường chứng khoán, cơ sở hạ tầng phải đảm bảo như hệ thống đo đếm. Nhưng theo ông Trần Hữu Nam, TGĐ Công ty CP nhiệt điện Hải Phòng, ngoại trừ những nhà máy mới đi vào vận hành 2, 3 năm, các nhà máy cũ có tuổi đời cả chục năm, hệ thống đo đếm rất lạc hậu, khó đáp ứng được yêu cầu.

EVN vẫn vừa mua vừa bán

Điểm khiến nhiều người lo ngại là ngay trong thị trường phát điện cạnh tranh, công ty mua bán điện và Trung tâm Điều độ hệ thống điện quốc gia vẫn nằm trong EVN, tương ứng với việc EVN vừa là người mua, vừa là người bán đồng thời kiêm luôn vai trò điều hành thị trường. Nhìn nhận điều này, ông Thắng cho rằng, về nguyên tắc người bán người mua phải tách biệt mới khách quan, nếu anh vừa bán vừa mua vừa điều hành nữa làm sao khách quan được. Đặc biệt người điều hành hệ thống, điều hành thị trường phải độc lập mới minh bạch. Vấn đề cấu trúc lại như thế nào cho phù hợp là rất quan trọng, nhưng thực hiện không đơn giản.

Đại diện nhiều công ty phát điện cũng tỏ ra băn khoăn về phương pháp xác định giá phát điện cũng như khung giá phát điện khi triển khai. Theo Cục Điều tiết điện lực, khung giá được xác định theo giá nhà máy điện chuẩn, là giá của nhà máy mới có chi phí thấp nhất theo từng nhóm có cùng quy mô, công nghệ, loại nhiên liệu. Nhưng trên thực tế, mô hình nhà máy điện chuẩn này vẫn đang trong lộ trình mà chưa được thực hiện. Ông Nam cho rằng, nếu không sớm có phương án nhà máy điện chuẩn, không xác định được khung giá rất khó cho các nhà máy để có phương án điều chỉnh giá phù hợp và càng khó hơn khi đàm phán giá với EVN.

Thực tế, năm 2008 Bộ Công thương đã trình Đề án tái cơ cấu ngành điện lên Chính phủ, tách các nhà máy điện khỏi EVN, EVN chỉ còn đảm nhiệm khâu truyền tải, phân phối và mua bán điện, quản lý một số nhà máy điện thuộc độc quyền của Nhà nước như các nhà máy điện lớn. Nhưng hiện nay đề án chưa được Chính phủ phê duyệt vì EVN phản đối.

Cũng theo ông Thắng, trên thế giới, khi phát triển thị trường phải thực hiện tái cơ cấu đầu tiên, phải có bước cấu trúc ngành phù hợp với vận hành thị trường thì thị trường mới vận hành hiệu quả. Còn nếu giữ cấu trúc như hiện nay, dù Thủ tướng giao nhiệm vụ thiết kế nhưng chúng tôi khẳng định thị trường sẽ rất khó vận hành minh bạch và càng khó mang lại lợi ích cho người tiêu dùng.

Thu Mai