Cơ chế chính sách đúng, kịp thời thúc đẩy HĐND đổi mới mạnh mẽ
Từ thực tiễn hoạt động của HĐND các cấp đầu nhiệm kỳ 2004 đến nay cho thấy hoạt động của HĐND các cấp luôn được đổi mới, hiệu quả hoạt động được nâng cao; vai trò của cơ quan dân cử trong đời sống chính trị ngày càng được khẳng định. Bên cạnh đó phương thức hoạt động đã có nhiều đổi mới; việc thẩm tra, giám sát chuyên sâu, thực chất và hiệu quả hơn; kỹ năng hoạt động và trách nhiệm của đại biểu được nâng lên; vai trò điều hoà phối hợp giữa Thường trực với các Ban HĐND chặt chẽ và linh hoạt; mối quan hệ giữa Thường trực HĐND, các Ban HĐND với UBND, MTTQ cùng cấp được củng cố và tăng cường đảm bảo cho hoạt động của HĐND hiệu quả, thiết thực.
Tuy vậy, so với yêu cầu đặt ra thì hoạt động của HĐND các cấp còn nhiều tồn tại, hạn chế. Một số nội dung hoạt động chất lượng chưa cao, còn mang nặng tính hình thức, nhất là hoạt động của HĐND cấp cơ sở. Vị trí, vai trò của đại biểu HĐND chưa phát huy đầy đủ còn mờ nhạt, chưa thực sự phát huy vai trò của cơ quan dân cử trong hệ thống chính quyền ở địa phương... Có thể thấy một số nguyên nhân chủ yếu tình trạng này như sau:
Một là, cơ cấu đại biểu HĐND các cấp chưa hợp lý, phần lớn là đại biểu kiêm nhiệm, tỷ lệ đại biểu chuyên trách rất thấp, chỉ tính riêng tỉnh Vĩnh Phúc đầu nhiệm kỳ có 53 đại biểu, cuối nhiệm kỳ còn 46 đại biểu, trong đó có 04 đại biểu chuyên trách; 14 đại biểu Đảng, đoàn thể; 20 đại biểu thuộc cơ quan chuyên môn; 08 đại biểu ở cơ sở, doanh nghiệp. Do cơ cấu đại biểu không hợp lý, đa số đại biểu kiêm nhiệm nên việc dành thời gian cho hoạt động đại biểu là rất ít, chất lượng hoạt động không đồng đều và thấp so với yêu cầu nhiệm vụ. Đặc biệt là đại biểu cơ cấu ở cơ sở tham gia hoạt động chủ yếu là ở kỳ họp, các hoạt động giám sát, tiếp xúc cử tri cũng như tiếp dân đều không thực hiện đầy đủ theo luật định.
Hai là, hoạt động của HĐND chủ yếu dựa vào Luật Tổ chức HĐND và UBND và Quy chế hoạt động của HĐND nhưng vẫn thiếu văn bản hướng dẫn cụ thể. Trong khi đó phần lớn đại biểu mới, đại biểu kiêm nhiệm chưa thể nắm chắc vai trò, nhiệm vụ của đại biểu; kỹ năng hoạt động đại biểu hạn chế nên hoạt động lúng túng, thiếu tính chủ động. Chính sách cán bộ làm công tác HĐND chưa được quan tâm đúng mức, có địa phương Thường trực HĐND đều tham gia cấp uỷ, Phó Chủ tịch HĐND tham gia Thường vụ cấp uỷ, nhưng có những nơi chỉ có Phó Chủ tịch chuyên trách tham gia vào cấp uỷ. Chế độ chính sách quy định cho đại biểu HĐND còn bất cập, nhiều điểm không phù hợp. Vì vậy có tình trạng khi vào HĐND thì ai cũng muốn, nhưng phân công làm chuyên trách công tác HĐND thì ai cũng không muốn làm.
Ba là, việc cung cấp tài liệu cho đại biểu cũng như kinh phí cho đại biểu hoạt động chưa quy định rõ ràng.
- Về tài liệu hàng tháng mỗi đại biểu HĐND được cấp 01 tờ báo Đại biểu nhân dân, mỗi quý đại biểu HĐND được nhận một bản tin do HĐND ban hành, ngoài ra không có tài liệu gì khác để giúp đại biểu nghiên cứu, nhất là về tình hình kinh tế - xã hội chung của cả nước và của địa phương.
- Đối với kinh phí và hoạt động phí trong Luật Tổ chức HĐND và UBND đã quy định tại (Điều 56) và Điều 74, Điều 75 Quy chế hoạt động của HĐND. Việc quy định chung chung, chưa có văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thống nhất trong phạm vi toàn quốc. Do đó đã dẫn đến tình trạng một số địa phương ban hành quy định riêng về chế độ chi cho hoạt động của HĐND.
Bốn là, chức năng, nhiệm vụ, tổ chức và biên chế của Văn phòng phục vụ do Chính phủ quy định theo Nghị định 133/CP so với yêu cầu chưa tương xứng chức năng, nhiệm vụ và biên chế. Vì vậy, nhiều địa phương đã vận dụng phải tăng thêm biên chế giúp việc cho HĐND ở cấp tỉnh. Nhưng đối với cấp huyện Văn phòng HĐND và UBND chỉ có 01 biên chế giúp việc HĐND, đối với cấp xã không có cán bộ giúp việc. Như vậy không thể đòi hỏi chất lượng công tác tham mưu, phục vụ đúng với yêu cầu. Đây cũng là yếu tố dẫn đến tính hình thức trong hoạt động của cơ quan dân cử.
Uỷ ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 545/2007/UBTVQH12 về việc thành lập và quy định vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn; cơ cấu tổ chức Văn phòng Đoàn ĐBQH và HĐND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội là hành lang pháp lý để các tỉnh thành thực hiện nhưng khi triển khai đã nảy sinh những vướng mắc, thiếu sự đồng nhất giữa việc xác định biên chế, tên gọi các phòng chuyên môn, việc quy định thêm phòng nên lúng túng trong thực hiện.
Từ những vướng mắc trong tổ chức, hoạt động của HĐND các cấp thời gian qua xin trao đổi và đề xuất một số giải pháp sau:
- Trên cơ sở tổng kết hoạt động của Quốc hội, HĐND các cấp trong nhiệm kỳ 2004 - 2011 cần rút ra những bài học kinh nghiệm, chỉ ra những cái được, chưa được; những bất cập trong tổ chức, trong hoạt động của HĐND các cấp để sớm sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức HĐND và UBND.
- Đổi mới về cơ cấu đại biểu hợp lý, phải đặc biệt coi trọng tiêu chuẩn, không vì cơ cấu mà hạn chế về tiêu chuẩn; tăng cường đại biểu chuyên trách như Thường trực, các Ban HĐND các cấp. Đồng thời phải quan tâm công tác quy hoạch đào tạo đối với cán bộ là đại biểu nhân dân đúng với yêu cầu.
- Cần có chế tài xử lý những trường hợp vi phạm, cản trở, không thực hiện các yêu cầu của đại biểu HĐND. Từ đó tạo điều kiện cần thiết cho đại biểu tham gia hoạt động giám sát được cung cấp các tài liệu cần thiết.
- Sớm nghiên cứu, sửa đổi mô hình tổ chức bộ máy Văn phòng phục vụ Đoàn ĐBQH và HĐND kể cả cán bộ phục vụ hoạt động của HĐND cấp xã cho phù hợp, đảm bảo tính thống nhất trong việc quản lý điều hành, sử dụng nguồn ngân sách; khắc phục cơ chế một cơ quan có “Hai chế độ” như hiện nay.
Những thay đổi thích hợp, kịp thời, thực chất về cơ chế tổ chức và hoạt động, cơ cấu đại biểu, chính sách cán bộ, chính sách tài chính, cơ quan giúp việc sẽ giúp HĐND tiếp tục có bước đổi mới mạnh mẽ trong nhiệm kỳ mới.