Đâu rồi cây đa, bến nước...?

Một phần của bản sắc văn hóa Việt

Được xem là phát triển rực rỡ nhất vào thế kỷ XVI - XVIII, trải qua không ít thăng trầm, làng Việt đã trở thành một phần không thể thiếu làm nên bản sắc dân tộc. Theo nhiều chuyên gia nghiên cứu, làng là nơi lưu giữ và biểu hiện sinh động bản sắc văn hóa Việt Nam. Cuộc sống của người Việt gắn bó với làng xóm quê hương. Tập tục làng, truyền thống và văn hóa làng là chất keo gắn kết mọi thế hệ.

Làng là thành tố quan trọng trong cơ cấu xã hội Việt, nổi lên với hai đặc trưng cơ bản là tính cộng đồng và tự trị. Mỗi ngôi làng đều được tổ chức rất chặt chẽ, không phải theo một mà nhiều cách, nguyên tắc khác nhau, tạo nên nhiều loại hình nhưng vẫn hòa đồng trong phạm vi làng, tuân thủ theo những quy định của làng. Điều này thể hiện tính linh hoạt, sự hài hòa trong cách sống của người Việt.

Làng trong truyền thống chủ yếu được tổ chức theo địa vực. Đây có thể coi là phương thức phổ biến nhất. Làng phân thành nhiều xóm, trong xóm có các ngõ, hai bên ngõ là tập hợp những ngôi nhà nằm liền nhau. Những vui buồn, thăng trầm của một đời người có khi chỉ diễn ra trong làng, đằng sau lũy tre xanh. Chiếc cổng làng, con đường lát gạch, cây đa, giếng nước,... khi ấy không đơn thuần chỉ là vật chất, phục vụ đời sống con người mà còn trở thành nơi hò hẹn, là bạn tâm giao chia sẻ niềm vui, nỗi buồn trong cuộc sống….

Ai ơi, giữ lấy nếp làng…

Xưa, làng Việt thường gắn với hình ảnh cây đa, bến nước, sân đình, luỹ tre, những ngôi nhà giản dị, thoáng mát,... Nay, sự thanh bình, yên ả dần mất đi bởi những dãy nhà hộp, đường làng, bờ rào được bê - tông hóa... Cuộc sống nông thôn đang thay đổi từng ngày; nghèo đói, cơ hàn nhường chỗ cho sự tiện nghi, hiện đại. Nhưng dường như những nét đẹp văn hóa trong nếp sinh hoạt của người nông thôn cũng mất đi. Tính cộng đồng của làng Việt đang mất dần.

Theo nhiều nhà nghiên cứu, một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do kiến trúc nông thôn không được hướng dẫn cả về quy hoạch lẫn thẩm mỹ. Điều này gây nên sự hỗn độn, chen chúc, phá vỡ khung cảnh thôn quê vốn nền nã, nhuần nhị. Kiến trúc sư Đặng Trường Thành, Viện Nghiên cứu Kiến trúc - Bộ Xây dựng thẳng thắn nhìn nhận: “Chúng ta đang bỏ quên quy hoạch nông thôn, trong khi quá trình đô thị hóa lại đang “chạy” với tốc độ chóng mặt”. Ông Đàm Quang Tuấn thuộc Trung tâm Quy hoạch phát triển nông thôn - Bộ Xây dựng cho rằng, việc nông thôn đang “trắng” về quy hoạch có nguyên nhân từ vấn đề kinh phí. Ngân sách để cấp cho công tác quy hoạch khoảng 10.000 xã trong cả nước là quá lớn, Nhà nước không kham nổi, trong khi tiền phải dồn cho mảng quy hoạch đô thị đang “nóng” hơn.

Có một thực tế là, công tác quy hoạch nông thôn chỉ thể hiện mờ nhạt trong một số chương trình phát triển nông thôn. Các đề án đều mang tính rời rạc và chắp vá. Theo Kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính, Phó chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, đã đến lúc phải đặt ra vấn đề bảo tồn và phát huy di sản kiến trúc làng quê Việt, có định hướng cụ thể cho kiến trúc nông thôn, ngăn chặn sự phát triển xô bồ như hiện nay. “Làng Việt hàng ngàn năm nay có nguy cơ bị phá vỡ. Sự đô thị hóa như dòng nước đang tự chảy về nông thôn. Không có cơ quan nào hướng dẫn nông dân xây nhà làm sao để phù hợp với điều kiện kinh tế, làm sao tốn ít mà lại đẹp”, ông Kính nói. 

Có lẽ một trong những điều cần quan tâm nhất là phải có một quy hoạch tổng thể cho không gian văn hóa làng, sao cho vừa giữ gìn được bản sắc của từng địa phương, vừa đáp ứng được yêu cầu của nông thôn hiện đại. Được biết, Đề án “Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010-2020 và tầm nhìn đến năm 2030” đang được Bộ NN và PTNT xây dựng và lấy ý kiến đóng góp của các bộ, ngành liên quan. Theo đề án này, từ nay đến 2010 phấn đấu sẽ quy hoạch xong 100% xã nông thôn mới; đến năm 2020, trên 50% số xã đạt chuẩn, cơ bản xây dựng kết cấu hạ tầng theo chuẩn nông thôn mới, tăng thu nhập của người dân lên gấp 2,5 lần hiện nay, tỷ lệ hộ nghèo dưới 3%...

Hy vọng khi Đề án được triển khai thực hiện sẽ tạo ra nhiều đổi thay cho nông thôn, nâng cao đời sống nông dân và bảo tồn, dung dưỡng những nét đẹp văn hóa của làng quê Việt.

Mỹ Thuần