Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh: Những nội dung trực tiếp hạn chế quyền tài sản phải được quy định trong luật

Rõ điều kiện áp dụng biện pháp trưng mua, trưng dụng tài sản trong tình huống khẩn cấp

Thảo luận tại Tổ 9 về dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi), Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cơ bản tán thành với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật. Đây là đạo luật ít được áp dụng trong điều kiện bình thường, nhưng khi áp dụng thường là những thời điểm khẩn cấp, liên quan đến con người, tài sản và các dịch vụ thiết yếu đang đứng trước nguy cơ bị tổn hại.

Qua nghiên cứu Báo cáo thẩm tra và dự thảo Luật, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh nhận thấy nhiều nội dung đã được nghiên cứu, tiếp thu ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội theo hướng tích cực. Nhất là việc phân định trưng mua với trưng dụng, làm rõ các trường hợp thật sự cần thiết, bổ sung yêu cầu công khai và giám sát.

Về xác định ranh giới quyền lực nhà nước khi áp dụng biện pháp đặc biệt trưng mua, trưng dụng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho rằng, khoản 3 Điều 32 Hiến pháp đặt ra giới hạn rất rõ: việc trưng mua, trưng dụng chỉ được đặt ra trong trường hợp thật sự cần thiết vì các lý do được Hiến pháp xác định và phải có bồi thường theo giá thị trường.

Tại Điều 7 của dự thảo Luật đã yêu cầu ưu tiên các biện pháp huy động khác, nhưng cũng có ngoại lệ cho phép quyết định ngay khi có nguy cơ trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe, quốc phòng, an ninh. Phó Chủ tịch Quốc hội cũng tán thành việc quy định ngoại lệ này, bởi nếu đang cứu người trong thiên tai mà phải chờ hoàn thành đầy đủ thủ tục pháp lý thì sẽ rất khó đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Tuy nhiên, theo Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, thủ tục rút gọn không có nghĩa là tiêu chuẩn bảo vệ quyền cũng có thể được rút gọn. Trưng mua là chuyển quyền sở hữu, còn trưng dụng là sử dụng tài sản có thời hạn. Nếu cơ quan có thẩm quyền không phải chứng minh vì sao các biện pháp ít can thiệp hơn không đáp ứng được yêu cầu thì điều kiện “thật sự cần thiết” rất dễ trở thành một nhận định chung chung.

Do đó, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị thể hiện ngay trong Điều 7: Quyết định khẩn cấp phải xác định cụ thể nguy cơ, phạm vi tài sản cần huy động và lý do không thể áp dụng biện pháp thay thế. Đồng thời, quy định nghĩa vụ báo cáo, kiểm tra sau khi quyết định; việc báo cáo được thực hiện sau không làm chậm hoạt động ứng cứu.

Liên quan đến quan hệ giữa Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi) với các luật khác, tại Điều 4, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị cần xác định ranh giới để bảo đảm tính thống nhất. Luật chuyên ngành có thể xác định tình huống, thẩm quyền đặc thù, nhưng các quyền liên quan đến thông báo, giao nhận, định giá, thanh toán, bồi thường, hoàn trả, khiếu nại và khởi kiện cần có chuẩn tối thiểu chung. Những nội dung trực tiếp hạn chế quyền tài sản phải được quy định trong luật; nghị định chỉ hướng dẫn việc tổ chức thực hiện.

“Đây cũng là yêu cầu phù hợp với định hướng hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật, thiết kế chặt chẽ, minh bạch quan hệ giữa cơ quan nhà nước với cá nhân và tổ chức”, Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Phân quyền cho cấp xã gắn với nguồn lực, cơ chế kiểm soát

Đánh giá cao việc dự thảo Luật đã tính đến tình huống một xã bị chia cắt, cấp tỉnh hoặc Trung ương chưa thể tiếp cận, trong khi người dân cần được cứu hộ ngay.

Phó Chủ tịch Quốc hội nêu, tại Điều 17 và Điều 24 dự thảo Luật đang giao hai quyền có hệ quả rất khác nhau cho cùng một chủ thể. Đối với trưng dụng, dự thảo đã giới hạn tài sản liên xã và một số hạ tầng quan trọng. Trong khi đó, đối với trưng mua, giới hạn tương ứng về giá trị, quy mô và chủng loại tài sản chưa được thể hiện đầy đủ. “Một quyết định chuyển quyền sở hữu không thể chỉ dựa vào việc địa bàn đang bị cô lập mà không tính đến khả năng xác định giá và nguồn tiền để thanh toán”, Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Từ những phân tích trên, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị cân nhắc lựa chọn rõ một trong hai hướng: trước mắt chỉ giao cấp xã quyền trưng dụng trong phạm vi chặt chẽ; hoặc nếu thật sự cần giao quyền trưng mua thì phải xác định ngay tại Điều 17 nhóm tài sản thiết yếu, giới hạn quy mô, giá trị và trách nhiệm báo cáo sau quyết định.

Cùng với đó, các Điều 20 và Điều 29 dự thảo Luật phải bảo đảm cơ chế hỗ trợ, ứng kinh phí của cấp trên khi ngân sách xã không đáp ứng được yêu cầu. Không thể để người có tài sản phải chờ vì cơ quan ra quyết định thiếu kinh phí, càng không thể để trách nhiệm chi trả bị đẩy qua lại giữa các cấp.

Mặt khác, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh lưu ý trách nhiệm kiểm tra việc thực hiện khi chính người ra quyết định cũng tham gia tổ chức cưỡng chế. Trong trường hợp phân quyền cho cấp xã, khi người quyết định đồng thời tham gia tổ chức cưỡng chế, xác định giá và giải quyết bước đầu các khiếu nại thì việc báo cáo cấp trên và giám sát độc lập càng cần thiết.

Đặc biệt, phân quyền phải đi liền với việc cấp trên có thông tin để phát hiện, đình chỉ, xử lý các quyết định vượt thẩm quyền, đồng thời hỗ trợ cán bộ cơ sở về pháp lý, thẩm định giá và nghiệp vụ. Không nên đặt lên cán bộ xã một thẩm quyền lớn mà không cung cấp đủ điều kiện để đảm đương và thực hiện đúng trách nhiệm của mình.

Bảo đảm quyền lợi của người có tài sản, các đối tượng chịu tác động gián tiếp

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cũng cho rằng, cần bảo đảm tính công bằng đối với những người chịu tác động gián tiếp từ việc trưng mua, trưng dụng tài sản.

Tài sản được trưng dụng có thể là cơ sở y tế, công trình điện lực, hạ tầng thông tin hoặc phương tiện phục vụ nhiều người. Nếu sử dụng tài sản đó để giải quyết một tình huống cấp bách nhưng lại làm gián đoạn dịch vụ thiết yếu cho cả cộng đồng thì chỉ chuyển rủi ro từ nơi này sang nơi khác.

Tại Điều 6 của dự thảo Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi) đã đặt ra nguyên tắc hạn chế tác động đến dịch vụ thiết yếu; Điều 23 mở rộng nhóm tài sản được trưng dụng. Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần làm rõ nguyên tắc chỉ huy động đúng phần tài sản cần thiết, bảo đảm khả năng duy trì dịch vụ ở mức an toàn và có phương án hoàn trả, khôi phục hoạt động.

Đối với hạ tầng số, việc trưng dụng hạ tầng không đồng nghĩa với việc được tự do khai thác mọi dữ liệu của người sử dụng dịch vụ. Bên cạnh đó, cần quan tâm đến người có tài sản, người vận hành và các gia đình bị ảnh hưởng. Quyết định điện tử có thể rất thuận lợi, nhưng trong vùng thiên tai, mất kết nối hoặc đối với người không sử dụng phương thức điện tử, việc gửi thông tin trên hệ thống chưa chắc đã bảo đảm người dân nhận được thông tin.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị phải có phương thức thông báo, giao nhận phù hợp; lập chứng cứ về hiện trạng và bảo đảm quyền được giải thích, được bồi thường. Đối với người được huy động vận hành tài sản, quyền an toàn lao động, tiền công và khả năng trở lại việc làm cũng phải được quy định rõ. Đối với tài sản thuộc cộng đồng dân cư, cần xác định đúng người đại diện và cách quản lý khoản tiền chung, không để các nhóm yếu thế bị đứng ngoài quy trình xem xét.