Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên: Xóa bỏ bù chéo giá điện phải gắn với chính sách hỗ trợ người dân

Chỉ sửa đổi những nội dung thực sự cấp thiết, có đầy đủ cơ sở chính trị, pháp lý, thực tiễn

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh, điện lực được ví như “bánh mì của nền kinh tế”, bởi đây là nguồn năng lượng thiết yếu, nền tảng cốt lõi và yếu tố sống còn của mọi hoạt động sản xuất, kinh doanh, vận hành xã hội và sinh hoạt hằng ngày của người dân. Ngày nay, năng lượng nói chung, điện lực nói riêng càng có vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng, không chỉ là ngành hạ tầng kỹ thuật mà còn là “mạch máu”, “động lực sinh tồn”, quyết định tốc độ cũng như sự phát triển của mỗi quốc gia.

Trong khoảng trên dưới 20 năm qua, Luật Điện lực của nước ta đã có 4 - 5 lần sửa đổi, bổ sung. Gần đây nhất, ngày 30/11/2024, Luật Điện lực hiện hành được Quốc hội thông qua với nhiều nội dung đổi mới, tạo khung khổ pháp lý quan trọng, thúc đẩy phát triển điện lực, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, nhất là trong bối cảnh phụ tải điện luôn tăng cao.

Tuy nhiên, sau gần hai năm thực thi, Luật Điện lực hiện hành cũng đã phát sinh một số vướng mắc, bất cập cần được tháo gỡ. Thời gian qua, Trung ương, Bộ Chính trị đã ban hành nhiều chủ trương, định hướng liên quan đến lĩnh vực điện lực. Trong đó, Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt ra nhiều yêu cầu mới về phát triển đồng bộ nguồn và lưới điện, năng lượng tái tạo, điện gió ngoài khơi, hệ thống lưu trữ điện, thị trường điện cạnh tranh, mua bán điện trực tiếp và cải cách thể chế trong lĩnh vực năng lượng cần được thể chế hóa kịp thời. Vì vậy, việc xem xét sửa đổi, bổ sung Luật Điện lực là cần thiết.

Về phạm vi sửa đổi và nguyên tắc áp dụng pháp luật, theo Báo cáo thẩm tra, dự thảo luật có nội dung sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc bãi bỏ liên quan đến 49/81 điều của Luật Điện lực hiện hành, chiếm 60,5% tổng số điều của luật.

Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng, đây là phạm vi sửa đổi tương đối lớn, trong khi Luật Điện lực được thực thi chưa đầy hai năm, chưa có nhiều thời gian tổ chức thi hành, tổng kết, đánh giá. Vì vậy, đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu, rà soát toàn diện, chỉ sửa đổi những nội dung thực sự cấp thiết, đã đủ rõ, có cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn; hạn chế sửa đổi các vấn đề mang tính tình thế hoặc chưa được đánh giá tác động đầy đủ.

Liên quan đến nguyên tắc ưu tiên áp dụng Luật Điện lực khi có quy định khác với luật khác tại khoản 1 Điều 1 dự thảo luật, Phó Chủ tịch Quốc hội nhận thấy quy định hiện còn khá rộng, có thể dẫn đến cách hiểu Luật Điện lực được ưu tiên áp dụng đối với hầu hết các quan hệ phát sinh trong hoạt động điện lực.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, không nên quy định một nguyên tắc ưu tiên áp dụng quá rộng, dễ dẫn đến xung đột với pháp luật về đầu tư, đất đai, đấu thầu, xây dựng, lâm nghiệp và các lĩnh vực liên quan. Trường hợp thực sự cần cơ chế đặc thù thì phải xác định cụ thể ngay trong luật về phạm vi, đối tượng, điều kiện và thẩm quyền áp dụng; không luật hóa để áp dụng phổ biến các cơ chế, chính sách chỉ được cấp có thẩm quyền cho phép áp dụng trong trường hợp cá biệt khi chưa làm rõ căn cứ và đánh giá đầy đủ tác động của việc mở rộng phạm vi áp dụng, tránh tạo cơ chế “xin - cho”, lợi ích nhóm, lợi ích cục bộ.

Làm rõ lộ trình xóa bỏ bù chéo giá điện, bảo đảm quyền lợi người dân

Đối với cơ chế giá điện, xóa bỏ bù chéo và bảo đảm quyền lợi người dân, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên tán thành nguyên tắc giá điện phải phản ánh đầy đủ các chi phí hợp lý, hợp lệ, tạo động lực thu hút đầu tư và từng bước vận hành theo cơ chế thị trường.

Tuy nhiên, tại khoản 3 Điều 1 dự thảo luật, sửa đổi Điều 5 Luật Điện lực, các quy định về giá điện, xóa bỏ bù chéo và hỗ trợ tiền điện cần được làm rõ hơn.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị Chính phủ xác định cụ thể nội hàm, phạm vi và lộ trình xóa bỏ bù chéo; đồng thời phân biệt rõ việc xóa bỏ bù chéo trong cơ chế giá với chính sách hỗ trợ trực tiếp từ ngân sách hoặc nguồn hợp pháp khác cho hộ nghèo, hộ chính sách và người dân ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Đặc biệt, đối với quy định Nhà nước bù đắp chi phí hợp lý khi giá điện chưa kịp điều chỉnh, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ nguồn kinh phí, chủ thể chịu chi phí, phương thức hạch toán, kiểm toán và hoàn trả. Không để quy định này trở thành một cam kết tài chính không xác định giới hạn của Nhà nước hoặc làm phát sinh nghĩa vụ ngân sách khi chưa được đánh giá đầy đủ.

Liên quan đến việc đơn giản hóa thủ tục đầu tư các dự án điện lực, Phó Chủ tịch Quốc hội đồng tình với chủ trương tháo gỡ các điểm nghẽn về thủ tục đầu tư, đẩy nhanh tiến độ triển khai dự án điện lực để bảo đảm cung ứng điện, nhất là trong bối cảnh nhu cầu năng lượng ngày càng tăng.

Tuy nhiên, Phó Chủ tịch Quốc hội lưu ý, đơn giản hóa thủ tục không có nghĩa là hạ thấp yêu cầu quản lý nhà nước. Nếu bỏ một thủ tục thì phải xác định rõ cơ chế kiểm soát thay thế, cơ quan chịu trách nhiệm, tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư và trách nhiệm giải trình.

Tại khoản 5 Điều 1 dự thảo luật, sửa đổi Điều 13 Luật Điện lực hiện hành, phạm vi dự án được miễn thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư đã được mở rộng từ dự án lưới điện, đã được Quốc hội cho phép tại Nghị quyết số 253/2025/QH15, sang các dự án điện lực khác.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị Chính phủ đánh giá kỹ sự cần thiết và tác động của việc mở rộng này, nhất là đối với các dự án sử dụng diện tích lớn đất, rừng, khu vực biển hoặc có ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh.

Đồng thời, cần quy định chặt chẽ ngay trong luật về đối tượng, điều kiện, tiêu chí, thẩm quyền, trách nhiệm giải trình và cơ chế kiểm tra, hậu kiểm, bảo đảm việc đơn giản hóa thủ tục không tạo khoảng trống quản lý hoặc làm phát sinh cơ chế “xin - cho”, lợi ích nhóm.

Minh bạch cơ chế chia sẻ rủi ro, huy động nguồn lực đầu tư phát triển điện lực

Đối với cơ chế chia sẻ rủi ro và huy động nguồn lực tư nhân đầu tư lưới điện truyền tải, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đồng tình với chủ trương huy động các thành phần kinh tế tham gia đầu tư phát triển hạ tầng điện lực.

Tuy nhiên, theo Phó Chủ tịch Quốc hội, cơ chế thu hồi vốn, lợi nhuận hợp lý, bảo lãnh và chia sẻ rủi ro cần được quy định rõ về điều kiện, phạm vi, giới hạn trách nhiệm của Nhà nước và nhà đầu tư.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị rà soát sự thống nhất giữa quy định của dự thảo luật với pháp luật về đầu tư công và đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP); xác định rõ cơ chế thanh toán, chủ thể được hưởng giá dịch vụ truyền tải và phương án xử lý khi công trình đã đầu tư nhưng không được khai thác hiệu quả do các dự án nguồn điện chậm tiến độ.

Đặc biệt, nguyên tắc bảo đảm thu hồi chi phí và lợi nhuận hợp lý không nên được hiểu là Nhà nước bảo đảm hiệu quả tài chính của dự án trong mọi trường hợp. Rủi ro phải được phân bổ minh bạch, gắn với trách nhiệm của từng bên, không chuyển bất hợp lý sang ngân sách nhà nước hoặc người sử dụng điện.

Về chính sách đối với năng lượng tái tạo, năng lượng mới và thị trường chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC), Phó Chủ tịch Quốc hội đánh giá cao việc dự thảo luật bổ sung các chính sách ưu tiên phát triển năng lượng tái tạo, năng lượng mới, cơ chế đột phá đối với điện gió ngoài khơi và thị trường chứng chỉ năng lượng tái tạo.

Đây là những lĩnh vực có ý nghĩa quan trọng đối với chuyển dịch năng lượng xanh và phát triển bền vững, phù hợp với định hướng tại Nghị quyết số 70-NQ/TW.

Tuy nhiên, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng, các khái niệm “ưu đãi, hỗ trợ đặc thù”, “cơ chế, chính sách đột phá” trong dự thảo luật có phạm vi rộng. Vì vậy, đề nghị làm rõ nguyên tắc, đối tượng và phạm vi áp dụng.

Đối với các chính sách liên quan đến thuế, ngân sách, đất đai hoặc làm phát sinh nghĩa vụ tài chính của Nhà nước, những nội dung thuộc thẩm quyền Quốc hội cần được xác định ngay trong luật, không nên phân cấp hoặc giao quá rộng cho văn bản dưới luật tự xác lập chính sách ưu đãi mới.