Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên: Thống nhất đầu mối quản lý an toàn thực phẩm, xác định rõ trách nhiệm đến cùng

Chuyển từ một đầu mối mang tính điều phối sang cơ chế quản lý thống nhất

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh, an toàn thực phẩm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, liên quan trực tiếp đến sức khỏe, chất lượng cuộc sống của con người, sự phát triển của giống nòi và yêu cầu phát triển bền vững.

Thực tiễn quản lý thời gian qua đã bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập mang tính hệ thống. Mô hình quản lý còn phân tán giữa nhiều bộ, ngành, có nhiệm vụ chồng chéo nhưng cũng có khâu chưa rõ trách nhiệm. Phương thức quản lý vẫn nặng về tiền kiểm và thủ tục hành chính, trong khi năng lực hậu kiểm, truy xuất nguồn gốc, cảnh báo sớm và quản trị dựa trên dữ liệu còn hạn chế.

Cơ bản tán thành với dự thảo Luật nhằm giải quyết những bất cập này, đồng thời thể chế hóa các quan điểm, chủ trương mới của Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội tập trung góp ý vào bốn nhóm nội dung: mô hình tổ chức quản lý; cải cách phương thức quản lý; phân tích nguy cơ; điều kiện bảo đảm tính khả thi của Luật.

Về mô hình tổ chức, Phó Chủ tịch Quốc hội đánh giá, dự thảo đã có bước tiến khi xác định Bộ Y tế là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, cách thiết kế hiện nay vẫn có nguy cơ mới dừng ở một đầu mối điều phối, chưa thực sự bảo đảm có cơ quan chịu trách nhiệm đến cùng.

Cụ thể, khoản 2 Điều 63 xác định Bộ Y tế là cơ quan đầu mối, đồng thời vẫn giao nhiều bộ thực hiện nhiệm vụ quản lý chuyên ngành. Trong khi đó, Điều 64 tiếp tục giao Bộ Y tế thực hiện hậu kiểm đối với thực phẩm thuộc lĩnh vực quản lý của các bộ, ngành khác khi cần thiết.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát, phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm giữa Bộ Y tế với tư cách cơ quan đầu mối và các bộ quản lý chuyên ngành, nhất là tại các khâu giao thoa như sản xuất ban đầu, sơ chế, giết mổ, chợ đầu mối, nhập khẩu và lưu thông thực phẩm. Mỗi nhiệm vụ phải có một cơ quan chịu trách nhiệm chính, có cơ chế phối hợp hiệu quả, không chồng chéo, không bỏ trống nhiệm vụ và xác định rõ trách nhiệm đến cùng khi xảy ra vi phạm, sự cố.

Trong điều kiện thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cần phân định rõ trách nhiệm của cấp tỉnh, cấp xã. Việc phân cấp phải gắn với thẩm quyền, năng lực chuyên môn, nguồn lực và trách nhiệm giải trình, tránh giao nhiệm vụ vượt quá khả năng thực thi của địa phương, nhất là cấp xã.

Tinh thần xuyên suốt, theo Phó Chủ tịch Quốc hội, là chuyển từ một đầu mối mang tính điều phối sang cơ chế quản lý thống nhất, có thẩm quyền thực chất và trách nhiệm rõ ràng và có thể xác định trách nhiệm đến cùng khi xảy ra các vi phạm hoặc sự cố.

Về cải cách phương thức quản lý, Phó Chủ tịch Quốc hội thống nhất cao với chủ trương chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ quản lý chủ yếu bằng thủ tục hành chính sang quản lý dựa trên dữ liệu, tiêu chuẩn an toàn và trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp. Tuy nhiên, một số quy định trong dự thảo vẫn có nguy cơ làm phát sinh thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ không cần thiết.

Đơn cử, quy định cơ sở chỉ được lưu thông sản phẩm sau khi cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận hồ sơ công bố tiêu chuẩn sản phẩm có thể khiến việc tiếp nhận hồ sơ trở thành điều kiện tiền kiểm, chưa phù hợp với bản chất của cơ chế tự công bố và hậu kiểm.

Mặc dù cơ quan soạn thảo giải trình việc tiếp nhận chỉ nhằm ghi nhận, lưu trữ hồ sơ, không phải thẩm định hay chấp thuận, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị thể hiện rõ nội dung này ngay trong Luật. Quy định phải minh bạch, thống nhất khi áp dụng, tránh tình trạng được giải thích theo hướng đơn giản hóa nhưng khi triển khai lại trở thành điều kiện làm chậm việc lưu thông sản phẩm.

Đối với quy định thời hạn ba năm của giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm và thời hạn năm năm của giấy đăng ký công bố sản phẩm, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị đánh giá kỹ tính cần thiết, hiệu quả quản lý và chi phí tuân thủ; phân biệt rõ việc gia hạn nhằm cập nhật thông tin hay đánh giá lại điều kiện an toàn.

Nếu chỉ cập nhật thông tin, cần ưu tiên thực hiện qua hệ thống dữ liệu. Nếu phải đánh giá lại, cần có căn cứ, tiêu chí rõ ràng, phù hợp với mức độ nguy cơ và lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp, tránh phát sinh thủ tục không cần thiết.

Quản lý theo nguy cơ phải gắn với lộ trình và nguồn lực thực hiện

Đánh giá cao việc dự thảo xác lập phương thức quản lý dựa trên phân tích nguy cơ, phù hợp với thông lệ quốc tế và xu hướng quản lý hiện đại, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho rằng, các quy định chưa thể hiện sự gắn kết đầy đủ, chặt chẽ giữa chế định công bố sản phẩm và chế định phân tích nguy cơ.

Khoản 1 Điều 51 xác định kết quả đánh giá nguy cơ là cơ sở quyết định áp dụng hoặc điều chỉnh các biện pháp quản lý an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, khoản 2 điều này lại quy định kết quả phân tích nguy cơ không phải là căn cứ phân loại đối tượng đăng ký bản công bố, miễn công bố sản phẩm hoặc cấp, miễn giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ cơ sở khoa học, thực tiễn của việc phân định này. Đồng thời, cần rà soát bảo đảm kết quả phân tích nguy cơ là căn cứ để định kỳ rà soát, điều chỉnh danh mục sản phẩm, cơ sở thuộc diện áp dụng các biện pháp quản lý tương ứng. Qua đó, bảo đảm tính nhất quán của chính sách, mức độ kiểm soát phù hợp với nguy cơ an toàn thực phẩm, tránh áp dụng các thủ tục tiền kiểm không cần thiết.

Về lộ trình, theo báo cáo thẩm tra, việc áp dụng đầy đủ phân tích nguy cơ dự kiến đến năm 2031. Trong khi đó, khoản 2 Điều 53 quy định chưa điều chỉnh các biện pháp quản lý theo nguy cơ khi chưa có kết quả phân tích nguy cơ. Phó Chủ tịch Quốc hội lưu ý, quy định này có thể làm chậm quá trình đổi mới phương thức quản lý.

Do đó, Chính phủ cần làm rõ cơ chế quản lý trong giai đoạn chuyển tiếp, xác định những biện pháp có thể áp dụng ngay trên cơ sở dữ liệu và bằng chứng khoa học hiện có; quy định rõ thời hạn tối đa, lộ trình và trách nhiệm thực hiện. Quản lý theo nguy cơ phải được triển khai thực chất, tránh kéo dài hoặc chậm đưa vào thực tế.

Đối với tính khả thi của Luật, Phó Chủ tịch Quốc hội lưu ý dự thảo còn giao nhiều nội dung cho Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Y tế quy định chi tiết, trong đó có những vấn đề quan trọng, liên quan trực tiếp đến điều kiện kinh doanh và phương thức quản lý mới.

Chẳng hạn, khoản 3 Điều 23 và khoản 1 Điều 33 giao Chính phủ quy định lộ trình áp dụng thực hành vệ sinh tốt và các hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tiên tiến. Đây là những yêu cầu tác động trực tiếp đến chi phí và điều kiện hoạt động của các cơ sở sản xuất, kinh doanh.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị tiếp tục luật hóa những nội dung đã rõ, đã ổn định; quy định cụ thể hơn về đối tượng, nguyên tắc và giới hạn thời gian áp dụng, hạn chế giao quá nhiều nội dung căn bản cho văn bản dưới luật. Đây cũng là cơ sở để các cơ quan của Quốc hội, các Đoàn ĐBQH và ĐBQH giám sát quá trình thực hiện từ Chính phủ đến chính quyền địa phương.

Việc chuyển mạnh sang hậu kiểm, quản lý dựa trên nguy cơ và dữ liệu đòi hỏi năng lực kiểm nghiệm, hệ thống thông tin, đội ngũ cán bộ và kinh phí tương ứng. Tuy nhiên, các điều kiện này chưa được đánh giá, lượng hóa đầy đủ.

Đối với yêu cầu cơ sở kinh doanh thực phẩm lưu giữ thông tin, dữ liệu trong quá trình sản xuất, kinh doanh tại khoản 4 Điều 19, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị xem xét khả năng đáp ứng của các cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, để có điều kiện và lộ trình áp dụng phù hợp.

Đồng thời, cần làm rõ phương án bố trí nhân lực, kinh phí, nâng cao năng lực hậu kiểm, kiểm nghiệm và vận hành hệ thống dữ liệu, nhất là tại địa phương, bảo đảm điều kiện thực thi tương ứng với nhiệm vụ được giao.

Về hiệu lực thi hành và quy định chuyển tiếp, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị tiếp tục rà soát Điều 73 và Điều 74, xác định thời điểm có hiệu lực phù hợp, bảo đảm đủ thời gian ban hành văn bản hướng dẫn và chuẩn bị các điều kiện thực hiện. Đặc biệt, phải bảo đảm giá trị pháp lý của hồ sơ, giấy chứng nhận đã được cấp phép hợp pháp, không làm gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh hoặc phát sinh thủ tục, chi phí chuyển đổi không cần thiết.