Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên: Mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội phải gắn với điều kiện thực thi

Làm rõ tiêu chí mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc

Góp ý về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên thống nhất với sự cần thiết sửa đổi luật; đồng thời đánh giá cao cơ quan chủ trì soạn thảo đã tiếp thu khá đầy đủ ý kiến kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và cơ quan thẩm tra trong quá trình hoàn thiện dự thảo, nhất là các nội dung về mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội, đầu tư quỹ và hoàn thiện cơ chế quản lý, tổ chức thực hiện.

Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, bảo hiểm xã hội là chính sách an sinh trụ cột, liên quan trực tiếp đến quyền lợi lâu dài của hàng chục triệu người lao động và sự an toàn của Quỹ Bảo hiểm xã hội. Trong khi Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 mới có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, việc tiếp tục sửa đổi cần đặc biệt chú trọng tính ổn định, đồng bộ và khả năng dự báo của chính sách. Những vấn đề tác động trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của người tham gia và an toàn quỹ phải được quy định chặt chẽ ngay trong luật.

Về mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, Phó Chủ tịch Quốc hội thống nhất với chủ trương mở rộng diện bao phủ, đặc biệt đối với người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số. Quy định tại điểm c, khoản 1, Điều 1 dự thảo luật theo hướng Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với các nhóm lao động này và những đối tượng khác có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên là định hướng phù hợp với sự chuyển dịch cơ cấu lao động, phát triển kinh tế số và yêu cầu mở rộng an sinh xã hội.

Tuy nhiên, theo Phó Chủ tịch Quốc hội, các khái niệm như “người làm việc không có quan hệ lao động”, “người làm việc trên nền tảng số” hay “thu nhập ổn định, thường xuyên” còn khá rộng, chưa xác định rõ tiêu chí phân định đối tượng, trách nhiệm đóng của các bên, căn cứ và phương thức đóng. Đặc biệt, cần tính đến trường hợp người lao động có thu nhập biến động hoặc đồng thời làm việc trên nhiều nền tảng số.

Từ đó, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị luật cần xác lập rõ các nguyên tắc, tiêu chí cốt lõi để xác định đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, đồng thời có lộ trình triển khai phù hợp với đặc điểm quan hệ việc làm, khả năng quản lý thu nhập và điều kiện tổ chức thực hiện. Nếu không làm rõ, có thể dẫn đến tình trạng mở rộng diện bao phủ về mặt pháp lý nhưng thiếu điều kiện thực thi, phát sinh tranh chấp về trách nhiệm đóng và gia tăng chi phí tuân thủ.

Đối với quy định về đầu tư Quỹ Bảo hiểm xã hội, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng, danh mục đầu tư hiện nay tuy có mức độ an toàn cao nhưng hiệu quả sinh lời còn hạn chế, với lãi suất đầu tư bình quân theo báo cáo chỉ đạt 3,12%. Vì vậy, việc đánh giá an toàn trong đầu tư không nên chỉ dựa vào hình thức sở hữu của ngân hàng mà cần căn cứ vào chất lượng tài chính, năng lực quản trị, khả năng thanh khoản và mức độ rủi ro.

Phó Chủ tịch Quốc hội thống nhất với việc mở rộng phạm vi ngân hàng được nhận tiền gửi của quỹ; đồng thời đánh giá cao việc bổ sung quy định về tiêu chí lựa chọn, giám sát và kiểm soát rủi ro. Tuy nhiên, cần tiếp tục làm rõ hạn mức tiền gửi tại từng ngân hàng, giới hạn tập trung vốn, nguyên tắc phân tán rủi ro; cơ chế giám sát liên tục và xử lý khi ngân hàng không còn đáp ứng điều kiện an toàn; cũng như trách nhiệm của các cơ quan liên quan trong quyết định, tổ chức thực hiện và giám sát đầu tư.

Về bảo hiểm hưu trí bổ sung, Phó Chủ tịch Quốc hội thống nhất với chủ trương phát triển hệ thống an sinh xã hội đa tầng, đa dạng hóa hình thức tích lũy cho tuổi già, song đề nghị cân nhắc kỹ việc mở rộng chính sách khi cơ sở thực tiễn và hiệu quả thực hiện chưa được đánh giá đầy đủ.

Đáng chú ý, số tài khoản cá nhân tham gia trực tiếp vào quỹ hưu trí bổ sung còn rất ít, chỉ có 111 tài khoản. Trong khi đó, chính sách có thể tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng để huy động vốn hoặc hưởng ưu đãi thuế không đúng mục tiêu.

Trên cơ sở đó, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị, Chính phủ làm rõ sự cần thiết, lợi ích thực chất của việc mở rộng chính sách, cơ chế bảo vệ quyền lợi người tham gia, kiểm soát rủi ro quỹ và ưu đãi thuế. Trường hợp chưa đủ cơ sở thực tiễn và điều kiện quản lý, giám sát, cần nghiên cứu giữ nguyên quy định hiện hành, tiếp tục đánh giá kỹ trước khi sửa đổi toàn diện.

Chuyển từ quản lý thủ tục sang phòng ngừa, kiểm soát rủi ro mất an toàn lao động

Đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật An toàn, vệ sinh lao động, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh, an toàn, vệ sinh lao động liên quan trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe của người lao động. Vì vậy, yêu cầu xuyên suốt của lần sửa đổi này không chỉ là đơn giản hóa thủ tục, điều chỉnh thẩm quyền phù hợp với tổ chức bộ máy mới mà quan trọng hơn phải nâng cao năng lực phòng ngừa, nhận diện và kiểm soát rủi ro, bảo đảm cải cách thủ tục không làm giảm các tiêu chuẩn an toàn.

Phó Chủ tịch Quốc hội đánh giá cao việc Chính phủ và cơ quan chủ trì soạn thảo đã tiếp thu, chỉnh lý một số quy định về huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động và quản lý máy, thiết bị, vật tư có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động. Tuy nhiên, một số quy định vẫn tập trung nhiều vào đơn giản hóa thủ tục, trong khi cơ chế kiểm soát rủi ro sau khi đơn giản hóa chưa được quy định đầy đủ, chặt chẽ.

Cụ thể, đối với quy định về huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động tại khoản 3, Điều 1 dự thảo luật, Phó Chủ tịch Quốc hội thống nhất với việc giao người sử dụng lao động chịu trách nhiệm về chất lượng huấn luyện. Tuy nhiên, luật cần quy định rõ các yêu cầu cốt lõi về chất lượng huấn luyện phù hợp với vị trí việc làm và mức độ rủi ro, nhất là những công việc có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn; đồng thời xác định rõ phạm vi giao Chính phủ quy định chi tiết, tránh phát sinh trở lại những điều kiện kinh doanh không cần thiết.

Đối với quản lý máy, thiết bị, vật tư, chất có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị thể chế rõ hơn cơ chế theo dõi, cập nhật thông tin khi thay đổi địa điểm, chủ thể quản lý, trạng thái sử dụng hoặc thải bỏ; gắn quản lý dữ liệu với hậu kiểm dựa trên rủi ro, bảo đảm đơn giản hóa thủ tục nhưng không làm giảm hiệu quả kiểm soát an toàn.

Một nội dung được Phó Chủ tịch Quốc hội đặc biệt quan tâm là thiết kế đầy đủ cơ chế bảo vệ an toàn, vệ sinh lao động đối với khu vực lao động không có quan hệ lao động chính thức.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, lực lượng lao động không theo hợp đồng có quy mô lớn, phân tán, khó quản lý, trong khi khả năng tiếp cận các biện pháp bảo đảm an toàn còn hạn chế. Vì vậy, chính sách không nên chỉ tập trung xử lý tai nạn sau khi xảy ra mà cần chuyển mạnh sang phòng ngừa rủi ro, bảo đảm người lao động được bảo vệ tương xứng với mức độ nguy hiểm của công việc, không phụ thuộc vào việc có hay không có quan hệ lao động chính thức.

Dự thảo luật đã bước đầu xử lý vấn đề này thông qua việc sửa đổi các Điều 34, 35 và 36, quy định trách nhiệm của UBND cấp xã trong tiếp nhận, khai báo, ghi nhận, thống kê tai nạn và trách nhiệm của cơ quan chuyên môn cấp tỉnh trong điều tra các vụ tai nạn nghiêm trọng. Tuy nhiên, các quy định vẫn chủ yếu tập trung vào xử lý sau khi tai nạn đã xảy ra.

Do đó, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị nghiên cứu cách tiếp cận chính sách rộng hơn đối với khu vực lao động phi chính thức, trọng tâm là chuyển từ quản lý tai nạn sang quản trị và phòng ngừa rủi ro. Trong đó, cần thiết kế cơ chế nhận diện các nhóm nghề, địa bàn, loại hình công việc có nguy cơ cao trên cơ sở dữ liệu tai nạn và thực tiễn địa phương; tổ chức cảnh báo, hướng dẫn, huấn luyện phù hợp, tập trung nguồn lực phòng ngừa cho những nhóm dễ bị tổn thương.

Cùng với đó, cần làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước về an toàn, vệ sinh lao động trên địa bàn, sự phân công, phối hợp giữa chính quyền cơ sở, cơ quan chuyên môn cấp tỉnh và các tổ chức liên quan, thay vì đặt phần lớn trách nhiệm tự bảo vệ lên người lao động.

Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, cần hướng tới nguyên tắc mọi người lao động, dù làm việc trong hay ngoài quan hệ lao động chính thức, đều được tiếp cận mức bảo vệ cơ bản về an toàn, vệ sinh lao động tương xứng với mức độ rủi ro của công việc. Đây không chỉ là yêu cầu bảo vệ người lao động mà còn là điều kiện xây dựng thị trường lao động hiện đại, an toàn và phát triển bền vững.

Liên quan đến cơ chế thanh tra, kiểm tra, Phó Chủ tịch Quốc hội thống nhất việc sửa đổi các quy định để phù hợp với Luật Thanh tra và mô hình tổ chức bộ máy mới. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra không chỉ là phân định lại thẩm quyền mà còn phải bảo đảm không để xảy ra khoảng trống trong phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm.

Theo đó, cần rà soát đồng bộ các quy định có liên quan, thiết lập cơ chế trách nhiệm xuyên suốt từ phát hiện nguy cơ, kiểm tra, xử lý vi phạm đến giám sát việc khắc phục. Đặc biệt, đối với những vụ việc liên quan đến nhiều ngành, nhiều cấp, phải xác định rõ cơ quan chủ trì, trách nhiệm phối hợp và cơ chế xử lý khi có sự giao thoa về thẩm quyền.

Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, phân cấp, phân quyền phải đi đôi với trách nhiệm giải trình rõ ràng, tránh tình trạng nhiều cơ quan cùng có trách nhiệm nhưng không có cơ quan nào chịu trách nhiệm đến cùng; qua đó nâng cao hiệu quả phòng ngừa, kiểm soát rủi ro và bảo đảm an toàn cho người lao động.