Phát triển kinh tế hàng hải gắn với bảo vệ chủ quyền, an ninh và lợi ích quốc gia trên biển
Biển vừa là không gian phát triển kinh tế, vừa giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về quốc phòng, an ninh. Vì vậy, phát triển kinh tế hàng hải phải gắn chặt với bảo vệ chủ quyền, an ninh và lợi ích quốc gia. Việc Quốc hội xem xét hoàn thiện Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi) có ý nghĩa quan trọng trong xây dựng hành lang pháp lý đồng bộ, hiện đại, thúc đẩy phát triển kinh tế hàng hải và đường thủy nội địa, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bảo đảm quốc phòng, an ninh và phát triển bền vững.
Phát triển kinh tế hàng hải gắn với bảo vệ chủ quyền, an ninh và lợi ích quốc gia trên biển
Đại tá, PGS. TS Nguyễn Trung Kiên
ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại
Biển vừa là không gian phát triển kinh tế, vừa giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về quốc phòng, an ninh. Vì vậy, phát triển kinh tế hàng hải phải gắn chặt với bảo vệ chủ quyền, an ninh và lợi ích quốc gia. Việc Quốc hội xem xét hoàn thiện Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi) có ý nghĩa quan trọng trong xây dựng hành lang pháp lý đồng bộ, hiện đại, thúc đẩy phát triển kinh tế hàng hải và đường thủy nội địa, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bảo đảm quốc phòng, an ninh và phát triển bền vững.
Việt Nam là quốc gia có vị trí địa chiến lược quan trọng, nằm trên tuyến hàng hải quốc tế biển Đông kết nối thị trường Trung Quốc với các nước trên thế giới. Với đường bờ biển dài hơn 3.260 km, hệ thống cảng biển trải rộng từ Bắc vào Nam, cùng mạng lưới sông ngòi phong phú, Việt Nam có điều kiện thuận lợi để phát triển vận tải biển, dịch vụ logistics, công nghiệp đóng tàu và các ngành kinh tế khác.
.jpg)
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, phát triển kinh tế hàng hải không chỉ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia trên biển. Tuy nhiên, biển không chỉ là không gian phát triển kinh tế mà còn là địa bàn đặc biệt quan trọng về quốc phòng, an ninh. Các hoạt động đầu tư, xây dựng cảng biển, vận tải quốc tế, khai thác tài nguyên và sử dụng không gian biển luôn gắn với chủ quyền, an ninh quốc gia, bảo vệ môi trường và phòng, chống tội phạm.
Vì vậy, yêu cầu phát triển mạnh về kinh tế hàng hải nhưng không được xem nhẹ nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, an ninh và lợi ích quốc gia. Việc Quốc hội xem xét hoàn thiện Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi) có ý nghĩa quan trọng nhằm xây dựng hành lang pháp lý đồng bộ, hiện đại cho phát triển kinh tế hàng hải và đường thủy nội địa, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bảo đảm quốc phòng, an ninh và phát triển bền vững.
Phát triển kinh tế hàng hải phải gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh
Dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi) đã thể hiện tư duy đổi mới trong quản lý và phát triển kết cấu hạ tầng hàng hải, đường thủy nội địa; khuyến khích huy động nguồn lực xã hội, thu hút nhà đầu tư chiến lược, phát triển cảng biển hiện đại, chuyển đổi xanh. Đây là định hướng cần thiết để khai thác tốt hơn tiềm năng, lợi thế của đất nước.
Điều 19 dự thảo Bộ luật quy định tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài được đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng hàng hải, đường thủy nội địa và cảng cạn, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, gắn với yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh, chủ quyền và lợi ích quốc gia. Dự thảo cũng đặt ra yêu cầu Nhà nước nắm giữ, chi phối hoặc trực tiếp quản lý những công trình, khu vực có vị trí chiến lược, quan trọng đối với quốc phòng, an ninh.
Điều này cho thấy sự cần thiết phải kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với bảo vệ Tổ quốc ngay trong quá trình đầu tư, xây dựng và khai thác hệ thống cảng biển. Đây không đơn thuần là nơi bốc xếp hàng hóa, đón trả tàu thuyền mà còn là cửa ngõ giao thương quốc tế, đầu mối của các chuỗi cung ứng, nơi tập trung hạ tầng kỹ thuật, dữ liệu logistics và nhiều hoạt động có liên quan trực tiếp đến an ninh quốc gia. Vì vậy, cùng với việc tạo điều kiện thuận lợi để thu hút đầu tư, cần đặc biệt chú trọng cơ chế kiểm soát những nguy cơ ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh trong quá trình lựa chọn nhà đầu tư và tổ chức khai thác.
Điều 20 dự thảo Bộ luật quy định các tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư, trong đó chú trọng năng lực tài chính, kinh nghiệm, công nghệ, năng lực quản trị, kết nối logistics và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, đối với các dự án cảng biển có vị trí chiến lược, cần bổ sung tiêu chí đánh giá tác động đến quốc phòng, an ninh; làm rõ chủ sở hữu hưởng lợi, khả năng chi phối trực tiếp hoặc gián tiếp của nhà đầu tư và những điều kiện bảo đảm an ninh trong suốt quá trình khai thác.
Thực tế cho thấy, quyền kiểm soát một công trình hạ tầng quan trọng không chỉ được xác lập thông qua quyền sở hữu tài sản mà còn có thể hình thành từ quyền quản lý, khai thác, điều hành hệ thống thông tin, hợp đồng dịch vụ hoặc các giao dịch chuyển nhượng vốn.
Quản lý thống nhất không gian biển, tránh chồng chéo giữa các luật
Hiện nay, cùng với dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi), Quốc hội cũng đang hoàn thiện pháp luật về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo. Hai lĩnh vực pháp luật có mối quan hệ chặt chẽ, cùng điều chỉnh những hoạt động diễn ra trên không gian biển nhưng tiếp cận từ các góc độ khác nhau.
Pháp luật về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo điều chỉnh việc quản lý tổng hợp, khai thác, sử dụng tài nguyên và không gian biển, bảo vệ môi trường và hệ sinh thái biển. Trong khi đó, pháp luật hàng hải và đường thủy tập trung điều chỉnh hoạt động vận tải, kết cấu hạ tầng cảng biển, tàu thuyền, dịch vụ hàng hải và bảo đảm an toàn, an ninh trong hoạt động hàng hải, đường thủy.
Điều 18 dự thảo Bộ luật quy định về quy hoạch kết cấu hạ tầng hàng hải, đường thủy nội địa và cảng cạn. Trong khi đó, dự thảo Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) đặt ra yêu cầu quản lý tổng hợp không gian biển, bảo đảm sự hài hòa giữa các hoạt động khai thác, sử dụng biển.
Một khu vực biển có thể đồng thời được xem xét để phát triển cảng biển, nuôi trồng thủy sản, bảo tồn thiên nhiên hoặc xây dựng công trình năng lượng tái tạo. Nếu thiếu cơ chế điều phối, nguy cơ chồng lấn giữa các hoạt động sử dụng biển sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư, bảo vệ môi trường và lợi ích quốc gia.
Vì vậy, cần quy định rõ nguyên tắc quy hoạch kết cấu hạ tầng hàng hải phải phù hợp, thống nhất với quy hoạch không gian biển quốc gia, đồng thời có cơ chế giải quyết những vấn đề phát sinh khi các hoạt động sử dụng biển có sự chồng lấn.
Dự thảo Bộ luật quy định về đầu tư xây dựng, quản lý, khai thác cảng biển, trong khi dự thảo Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) quy định về giao, cho thuê, đăng ký sử dụng khu vực biển. Nếu không phân định rõ, một dự án đầu tư cảng biển có thể phải thực hiện nhiều thủ tục liên quan đến cùng một khu vực biển, gây khó khăn cho nhà đầu tư và làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước.
Điều 11 dự thảo Bộ luật quy định chính sách miễn tiền sử dụng khu vực biển đối với một số nhà đầu tư chiến lược và dự án chuyển đổi xanh, cần bảo đảm thống nhất với cơ chế quản lý, sử dụng khu vực biển và nghĩa vụ tài chính được quy định trong pháp luật về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo. Đồng thời, xác định rõ đối tượng, điều kiện, phạm vi, thời hạn áp dụng chính sách ưu đãi, tránh trường hợp cùng một hoạt động được điều chỉnh bởi những cơ chế khác nhau hoặc phát sinh việc áp dụng ưu đãi trùng lặp.
Cùng với đó, cần bổ sung quy định về cơ chế phối hợp, liên thông giữa cơ quan quản lý hàng hải và cơ quan quản lý tài nguyên, môi trường biển; phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm trong việc giao khu vực biển, chấp thuận đầu tư, xây dựng và khai thác công trình hàng hải.
Bảo vệ môi trường biển gắn với phòng, chống vi phạm pháp luật trong hoạt động hàng hải
Phát triển kinh tế hàng hải bền vững phải gắn với bảo vệ tài nguyên và môi trường biển. Đây là yêu cầu nhằm vừa bảo vệ môi trường vừa đảm bảo an ninh kinh tế, an ninh môi trường và sinh kế lâu dài của người dân.
Điều 7 dự thảo Bộ luật quy định trách nhiệm bảo vệ môi trường trong hoạt động hàng hải và đường thủy, bao gồm kiểm soát chất thải, khí thải, nước dằn tàu, phòng ngừa và ứng phó sự cố môi trường, thúc đẩy chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, cần chú trọng đến nguy cơ phát sinh từ hoạt động nạo vét luồng hàng hải, quản lý vật chất nạo vét và nhận chìm ở biển.
Điều 26 dự thảo Bộ luật quy định hoạt động nạo vét trong vùng nước cảng biển, tuyến đường thủy nội địa thực hiện theo quy định của Chính phủ. Trong khi đó, Điều 67 và Điều 68 dự thảo Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) quy định về hoạt động nhận chìm ở biển và điều kiện đối với vật, chất được xem xét cấp phép nhận chìm.
Đây là hai hoạt động có liên quan nhưng chưa thống nhất, việc được phép thực hiện dự án nạo vét không đồng nghĩa với việc được phép đưa vật chất nạo vét ra biển để nhận chìm. Vì vậy, cần bổ sung nguyên tắc quản lý, vận chuyển, sử dụng và xử lý vật chất nạo vét phải tuân thủ pháp luật về tài nguyên, môi trường biển và hải đảo; đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ để giám sát hành trình phương tiện, khối lượng vận chuyển, vị trí và quá trình xử lý vật chất nạo vét.
Cùng với bảo vệ môi trường, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về phòng, chống tội phạm và bảo đảm an ninh trong hoạt động hàng hải. Trong điều kiện chuyển đổi số, nguy cơ tấn công mạng, xâm nhập hệ thống điều hành cảng biển, làm sai lệch dữ liệu hàng hóa và vận đơn điện tử cũng đặt ra những yêu cầu mới với công tác bảo đảm an ninh.
Dự thảo Bộ luật đã có Điều 9 quy định các hành vi bị nghiêm cấm, Điều 270 quy định về an ninh tàu biển, an ninh cảng biển và truyền phát thông tin an ninh hàng hải, Điều 316 quy định về phối hợp quản lý nhà nước tại cảng biển, cảng thủy nội địa. Tuy nhiên, cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng làm rõ trách nhiệm phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và xử lý những hành vi lợi dụng hoạt động hàng hải để xâm phạm an ninh, trật tự.
Đặc biệt, cần phân định rõ trách nhiệm giữa Cảng vụ, Công an, Bộ đội Biên phòng, Hải quan, Cảnh sát biển và các cơ quan liên quan, bổ sung các yêu cầu bảo vệ an ninh mạng, an toàn dữ liệu và hệ thống thông tin quan trọng trong hoạt động cảng biển, vận tải và logistics.
Hoàn thiện thể chế để phát triển kinh tế biển bền vững
Hoàn thiện Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam nhằm đổi mới tư duy quản lý, tạo động lực phát triển kinh tế hàng hải, đường thủy và khai thác hiệu quả những lợi thế của đất nước.
Một hành lang pháp lý hiện đại phải vừa tạo điều kiện thu hút đầu tư, thuận lợi trong kinh doanh vừa phải bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật, hiệu lực quản lý nhà nước, khả năng phòng ngừa rủi ro và bảo vệ lợi ích quốc gia.
Vì vậy, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định về đầu tư, khai thác cảng biển; quản lý, sử dụng không gian biển; bảo vệ tài nguyên, môi trường; phòng, chống tội phạm và bảo đảm an ninh hàng hải. Phải bảo đảm tính đồng bộ giữa Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam (sửa đổi) với Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi), tránh chồng chéo về phạm vi điều chỉnh, thẩm quyền, thủ tục và chính sách.
