Phát huy vai trò trung tâm của ASEAN trong pháp luật số
Việt Nam nhất quán coi trọng vai trò trung tâm của ASEAN trong tiến trình hợp tác pháp luật số của khu vực. Các nguyên tắc, tiêu chuẩn, quy chuẩn về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp cần được hình thành trước hết trong ASEAN, do ASEAN dẫn dắt, trên cơ sở đồng thuận và tôn trọng chủ quyền của mỗi quốc gia thành viên.
Phát huy vai trò trung tâm của ASEAN trong pháp luật số
Việt Nam nhất quán coi trọng vai trò trung tâm của ASEAN trong tiến trình hợp tác pháp luật số của khu vực. Các nguyên tắc, tiêu chuẩn, quy chuẩn về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp cần được hình thành trước hết trong ASEAN, do ASEAN dẫn dắt, trên cơ sở đồng thuận và tôn trọng chủ quyền của mỗi quốc gia thành viên.
Đây là nhấn mạnh của Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu tại Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 do Bộ Tư pháp tổ chức sáng nay, 18/8, tại Hà Nội.
Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy lập pháp “quản trị” sang “thích ứng” và kiến tạo phát triển
Phát biểu chỉ đạo, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu đánh giá cao chủ đề của Diễn đàn năm nay: “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”. Đây là chủ đề mang tính thời sự, rất phù hợp với bối cảnh phát triển của khu vực và thế giới trong giai đoạn hiện nay.
Phó Thủ tướng cũng nêu rõ, thế giới đang trải qua một giai đoạn chuyển đổi có tính bước ngoặt. Sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn đang mở ra những chân trời mới, đồng thời nới rộng khoảng cách giữa các nước đi đầu với các nước chậm chuyển đổi.
Trước bối cảnh đó, chúng ta đang phải đối mặt với một nghịch lý lớn của thời đại: đó là rủi ro gia tăng hơn, nhưng dư địa bứt phá cũng mở rộng hơn.
Phó Thủ tướng nêu rõ, Việt Nam xác định: pháp luật là nền tảng của một xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển. Một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định, dễ tiếp cận vừa củng cố lòng tin của người dân, doanh nghiệp, vừa là điều kiện để công nghệ mới được ứng dụng an toàn.
Theo đó, trí tuệ nhân tạo đặt ra 3 câu hỏi lớn đối với hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia cũng như hệ thống pháp luật quốc tế: Một là, pháp luật điều chỉnh trí tuệ nhân tạo như thế nào để vừa bảo vệ quyền con người, vừa không cản trở đổi mới sáng tạo? Hai là, trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ như thế nào để nâng cao chất lượng xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật? Ba là trí tuệ nhân tạo mang lại lợi ích gì cho người dân, doanh nghiệp và xã hội; có giúp giảm thời gian, chi phí tuân thủ và nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật hay không?
Khi các giới hạn địa lý ngày càng bị xóa nhòa trong không gian số, các thách thức về bảo mật dữ liệu, đạo đức thuật toán, an ninh mạng đều vượt quá năng lực của bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào; đây là lĩnh vực không quốc gia nào có thể đi một mình, mà phải đi cùng nhau. Nhấn mạnh điều này, Phó Thủ tướng mong muốn Diễn đàn năm nay không chỉ là nền tảng để trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ thực tiễn, mà còn góp phần cụ thể hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, góp phần tăng cường vai trò của ASEAN trong cộng đồng quốc tế nhằm thúc đẩy ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp, hiện thực hoá các mục tiêu chung về chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và tăng cường hợp tác pháp luật.
Phó Thủ tướng cũng nhấn mạnh, đối với Việt Nam, thể chế cùng với hạ tầng và nguồn nhân lực là ba đột phá chiến lược; thể chế vừa kiến tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, vừa tạo khuôn khổ pháp lý cần thiết để bảo vệ con người, lợi ích quốc gia và lợi ích xã hội.
Thời gian qua, chúng tôi đã đạt được một số kết quả bước đầu. Theo đó, Quốc hội đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo, đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia đầu tiên có đạo luật riêng về lĩnh vực này; Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển Cổng Pháp luật quốc gia giai đoạn 2026 -2030, thiết lập nền tảng truy cập thống nhất về dữ liệu pháp luật; Thủ tướng Chính phủ đang chỉ đạo Bộ Tư pháp đẩy mạnh hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia và các công cụ để ứng dụng trí tuệ nhân tạo có chuẩn mực, phù hợp với khung kiến trúc số quốc gia.
“Với những kết quả đó, Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy lập pháp “quản trị” sang “thích ứng” và kiến tạo phát triển; đảm bảo tính linh hoạt của hệ thống pháp luật để khai thác tối đa các tiềm năng của công nghệ mới, nhưng đồng thời giữ vững các nguyên tắc, giá trị cốt lõi và đảm bảo các yếu tố về an ninh, an toàn hệ thống” – Phó Thủ tướng nhấn mạnh.
Chung tay triển khai 4 định hướng hợp tác lớn
Từ những bài học thực tiễn tại Việt Nam, Phó Thủ tướng cũng chia sẻ 3 nguyên tắc lớn: Thứ nhất, phải xác định dữ liệu là nền tảng mở. Không có dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống, liên thông, thống nhất, dùng chung” thì không thể ứng dụng trí tuệ nhân tạo hiệu quả. Thứ hai, phải xác định trí tuệ nhân tạo chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế quyền quyết định và trách nhiệm của con người. Do đó, cần phân loại rủi ro theo từng phương thức ứng dụng trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật; trong đó ứng dụng hỗ trợ soạn thảo, thẩm định, đánh giá tác động chính sách phải được kiểm soát ở mức cao nhất. Thứ ba, phải nhận diện, phòng ngừa rủi ro điều hướng chính sách từ sớm, từ xa. Nếu dữ liệu đầu vào bị sai lệch hoặc bị chi phối, sẽ tiềm ẩn rủi ro đối với chất lượng vận hành và hiệu quả khuyến nghị chính sách của cả Hệ thống.
Việt Nam nhất quán coi trọng vai trò trung tâm của ASEAN trong tiến trình hợp tác pháp luật số của khu vực. Các nguyên tắc, tiêu chuẩn, quy chuẩn về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp cần được hình thành trước hết trong ASEAN, do ASEAN dẫn dắt, trên cơ sở đồng thuận và tôn trọng chủ quyền của mỗi quốc gia thành viên.
Bước sang năm thứ hai của hành trình triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, Phó Thủ tướng cho rằng, ASEAN có đủ điều kiện để trở thành khu vực tiên phong của thế giới về ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp, qua đó đóng góp tiếng nói của mình vào các khuôn khổ quản trị trí tuệ nhân tạo của khu vực và toàn cầu.
“ASEAN có dân số trẻ, tốc độ chuyển đổi số thuộc nhóm nhanh nhất thế giới và sự đa dạng về hệ thống pháp luật - chính sự đa dạng đó, nếu được kết nối, sẽ trở thành phòng thí nghiệm chính sách phong phú bậc nhất toàn cầu” – Phó Thủ tướng nhận định.
Để hiện thực hóa tầm nhìn này, Phó Thủ tướng kêu gọi các quốc gia thành viên ASEAN, các đối tác phát triển và tổ chức quốc tế cùng chung tay triển khai 4 định hướng hợp tác lớn:
Thứ nhất, hợp tác phát triển bộ nguyên tắc chung về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật trên cơ sở kế thừa Hướng dẫn của ASEAN về quản trị và đạo đức trí tuệ nhân tạo.
Thứ hai, chia sẻ tiêu chuẩn, quy chuẩn dữ liệu pháp luật và kinh nghiệm số hóa, rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, tiến tới tra cứu, đối chiếu pháp luật giữa các nước ASEAN thuận lợi hơn, qua đó giảm chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp.
Thứ ba, hợp tác phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực tư pháp và pháp luật đảm bảo vừa am hiểu pháp luật, vừa nắm vững công nghệ; hỗ trợ nhau về hạ tầng dữ liệu và chuyển giao công nghệ, ưu tiên thành viên còn khó khăn. Qua đó, từng bước thu hẹp khoảng cách năng lực số giữa các quốc gia thành viên, để không quốc gia nào và không ai bị bỏ lại phía sau.
Thứ tư, duy trì các cơ chế đối thoại, tăng cường hợp tác chia sẻ kinh nghiệm, kết nối mạng lưới chuyên gia trong lĩnh vực tư pháp và pháp luật.
Phó Thủ tướng cũng đặc biệt nhấn mạnh, cần duy trì các không gian đối thoại như Diễn đàn năm nay, đồng thời phát huy hiệu quả các cơ chế sẵn có như Nhóm làm việc về Quản trị trí tuệ nhân tạo trong khuôn khổ Hội nghị Bộ trưởng số ASEAN và Mạng lưới An toàn trí tuệ nhân tạo ASEAN để triển khai các sáng kiến, dự án hợp tác cụ thể, chia sẻ kinh nghiệm phát triển, thử nghiệm và ứng dụng hạ tầng AI trong thực tiễn.
Việt Nam cam kết sẽ tiếp tục là thành viên có trách nhiệm; tích cực, chủ động ủng hộ các sáng kiến hợp tác khu vực và quốc tế; sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm, đồng thời mong muốn học hỏi cách làm hay, sáng tạo, hiệu quả của các thành viên và đối tác quốc tế. Phó Thủ tướng đề nghị, Bộ Tư pháp Việt Nam nghiên cứu đầy đủ và có trách nhiệm các ý kiến tại Diễn đàn, phối hợp với cơ quan pháp luật, tư pháp các nước ASEAN đề xuất cụ thể hóa các định hướng nêu trên.
Qua gần 60 năm lịch sử hình thành và phát triển, Cộng đồng ASEAN chúng ta hiểu rõ rằng hợp tác là phương thức hiệu quả nhất để kiến tạo những giá trị mới. Với nền tảng quan trọng đó, Phó Thủ tướng tin tưởng, các nước ASEAN sẽ cùng nhau xây dựng một không gian pháp lý số hài hòa, an toàn, tin cậy, trở thành hình mẫu của thế giới về một cộng đồng ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm, nơi pháp luật sẽ thật sự là động lực cho sự phát triển.
