Pháp tổ chức Hội nghị quốc tế đầu tiên định hình tương lai không gian

Đưa những chương trình nghị sự riêng rẽ vào một diễn đàn chung

Hội nghị Thượng đỉnh quốc tế về không gian lần đầu tiên được tổ chức tại Grand Palais, Paris, theo sáng kiến của Tổng thống Pháp Emmanuel Macron. Sự kiện quy tụ gần 120 đoàn nước ngoài, với khoảng 2.000 đại biểu đến từ hơn 100 quốc gia.; bao gồm nguyên thủ quốc gia, người đứng đầu chính phủ, đại diện các tổ chức quốc tế và khu vực, nghị sĩ, nhà khoa học, quân nhân, phi hành gia, lãnh đạo doanh nghiệp, chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội dân sự và ngân hàng phát triển. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm sẽ tham dự Hội nghị trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Cộng hòa Pháp.

Theo Chính phủ Pháp, mục tiêu của hội nghị là tạo ra một diễn đàn đối thoại trực tiếp, qua đó kết nối những chương trình nghị sự lâu nay thường được thảo luận riêng rẽ: từ việc khai thác ngày càng mạnh các quỹ đạo thấp quanh Trái Đất, phát triển viễn thông và quan sát khí hậu đến công nghiệp không gian, quốc phòng và thám hiểm Mặt Trăng.

Bộ trưởng Giáo dục đại học, Nghiên cứu và Không gian Pháp Philippe Baptiste cho biết các đại biểu đến Paris để “trao đổi, tăng cường hợp tác và cùng nhau xây dựng tương lai của lĩnh vực không gian”.

Tổng thư ký Hội nghị Thượng đỉnh, Tướng Philippe Adam, cựu chỉ huy Lực lượng không gian Pháp, đã mô tả đây là một cuộc họp "chính trị và ngoại giao" , " vô cùng tham vọng về quy mô và phạm vi".

Cách tiếp cận này cho thấy không gian không còn là một lĩnh vực biệt lập, dành riêng cho một số ít cường quốc hay cơ quan nghiên cứu chuyên ngành. Những tiến bộ về công nghệ, sự tham gia ngày càng sâu rộng của khu vực tư nhân và khả năng tiếp cận không gian với chi phí thấp hơn đang làm thay đổi toàn bộ cấu trúc của lĩnh vực này.

Vai trò của không gian với đời sống trên Trái Đất

Các vệ tinh quay quanh Trái Đất đang cung cấp những dịch vụ thiết yếu cho đời sống hiện đại: xác định vị trí, dự báo thời tiết, theo dõi khí hậu, quan sát đại dương, quản lý tài nguyên, hỗ trợ giao thông hàng hải, vận hành các thiết bị kết nối và phục vụ y tế từ xa.

Trong lĩnh vực khoa học, dữ liệu vệ tinh giúp con người theo dõi những biến đổi của đường bờ biển, thảm thực vật và môi trường; đồng thời nâng cao năng lực dự báo và ứng phó với thiên tai. Trong lĩnh vực kinh tế, hạ tầng không gian trở thành nền tảng của viễn thông, dịch vụ số và nhiều ngành công nghiệp mới. Đối với quốc phòng, vệ tinh giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong liên lạc, chỉ huy, định vị và giám sát.

Tuy nhiên, cơ hội phát triển cũng đi kèm những rủi ro ngày càng lớn. Quỹ đạo quanh Trái Đất đang trở nên đông đúc hơn, lượng rác vũ trụ gia tăng, trong khi sự phụ thuộc vào một số công nghệ và hệ thống nước ngoài có thể gây ra những hệ lụy về kinh tế, an ninh và chủ quyền. Cạnh tranh chiến lược cùng xu hướng quân sự hóa không gian cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về đối thoại và quản trị quốc tế.

Bốn trụ cột của chương trình nghị sự

Các phiên thảo luận tại hội nghị tập trung vào các nhóm vấn đề lớn.

Trụ cột thứ nhất là khoa học, công nghệ và thám hiểm không gian. Các đại biểu thảo luận về nghiên cứu vũ trụ, thám hiểm Sao Hỏa, quan sát đại dương cũng như thám hiểm không gian bằng con người và robot. Đây được xem là lĩnh vực có khả năng mở rộng giới hạn tri thức và tạo ra những công nghệ mới phục vụ nhân loại.

Trụ cột thứ hai là nền kinh tế không gian toàn cầu, bao gồm khả năng tiếp cận không gian, kết nối vệ tinh, công nghiệp hóa, năng lực cạnh tranh của châu Âu và yêu cầu về nguồn nhân lực đến năm 2035. Một số thỏa thuận thương mại và sáng kiến hợp tác giữa các cường quốc không gian được kỳ vọng sẽ được công bố trong khuôn khổ hội nghị.

Trụ cột thứ ba và thứ tư liên quan đến an ninh không gian và quản trị không gian. Trong một môi trường ngày càng cạnh tranh, các nước phải tìm cách bảo đảm an toàn cho hoạt động không gian thông qua đối thoại, hợp tác quốc phòng, quan hệ đối tác và những quy tắc chung có khả năng được chấp nhận rộng rãi.

Bộ trưởng Philippe Baptiste nhấn mạnh rằng không gian trong tương lai không thể trở thành một “vùng đất hoang dã”. Theo ông, cần thiết lập một số nguyên tắc tối thiểu để vừa cho phép các quốc gia và doanh nghiệp tiếp tục khám phá, khai thác không gian, vừa bảo đảm gìn giữ môi trường này cho các thế hệ sau.

Paris vì thế mong muốn củng cố vai trò của các cơ chế đa phương, đặc biệt là những diễn đàn trong khuôn khổ Liên Hợp Quốc (LHQ), nhằm duy trì đối thoại và góp phần hình thành các quy tắc chung cho hoạt động không gian.

Tham vọng tự chủ không gian của châu Âu

Bên cạnh mục tiêu thúc đẩy hợp tác quốc tế, hội nghị còn là dịp để Pháp khẳng định vị thế và thúc đẩy tham vọng không gian của châu Âu. Châu Âu hiện sở hữu nhiều chương trình quan trọng như tên lửa đẩy Ariane 6, hệ thống định vị Galileo và chương trình quan sát Trái Đất Copernicus. Cơ quan Vũ trụ châu Âu có ngân sách khoảng 22 tỷ euro trong ba năm, tạo nguồn lực đáng kể cho nghiên cứu, phát triển công nghệ và các chương trình không gian chung.

Một nội dung nổi bật được đề cập tại hội nghị là IRIS² – chương trình kết nối an toàn bằng vệ tinh của Liên minh châu Âu. Dự kiến được triển khai vào năm 2030, hệ thống này gồm 264 vệ tinh trên quỹ đạo thấp và 18 vệ tinh trên quỹ đạo trung bình. Dù không phải một “siêu chòm vệ tinh” có quy mô hàng nghìn thiết bị, IRIS² được kỳ vọng giúp châu Âu nâng cao mức độ tự chủ trong một lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược.

Sự phát triển của các chòm vệ tinh ngày càng gắn với yêu cầu bảo đảm thông tin liên lạc liên tục và an toàn. Trong môi trường quân sự hiện đại, nơi các cảm biến, phương tiện không người lái và hệ thống tác chiến phối hợp được kết nối chặt chẽ, việc duy trì các luồng dữ liệu ổn định đã trở thành điều kiện thiết yếu.

Các nước lớn do đó đều tìm cách xây dựng hoặc tiếp cận những mạng lưới vệ tinh mang tính chủ quyền. Nga đã công bố kế hoạch phát triển hệ thống Rassvet, trong khi Trung Quốc theo đuổi những chòm vệ tinh có quy mô rất lớn. Trước sự áp đảo của các hệ thống Mỹ và sự trỗi dậy của các đối thủ khác, IRIS² được xem là một phần trong nỗ lực giúp châu Âu giảm phụ thuộc và bảo vệ năng lực kết nối chiến lược.

Dù chương trình nghị sự thể hiện tham vọng lớn, hội nghị tại Paris cũng cho thấy những thách thức mà Pháp và châu Âu đang phải đối mặt. Sự kiện ban đầu mang đậm định hướng hợp tác Pháp - Đức, nhưng Thủ tướng Đức Friedrich Merz không tham dự do bận xử lý các vấn đề chính trị trong nước. Sự vắng mặt này đáng chú ý bởi Đức đang trở thành một trung tâm năng động của ngành công nghiệp không gian châu Âu, đặc biệt sau những bước tiến của các doanh nghiệp tư nhân trong lĩnh vực phóng vệ tinh.

Tuy nhiên, các cường quốc không gian khác như Trung Quốc và Ấn Độ đều cử đoàn tham dự. Châu Phi cũng hiện diện với đại diện cấp cao từ Rwanda, Djibouti và Cộng hòa Congo. Thành phần tham dự đa dạng phản ánh nỗ lực của Pháp trong việc đưa hội nghị vượt ra ngoài phạm vi một cuộc gặp của các cường quốc truyền thống, hướng đến đối thoại rộng rãi hơn giữa những quốc gia đã phát triển ngành công nghiệp không gian và các nước đang tìm cách gia nhập lĩnh vực này.

Hội nghị Thượng đỉnh quốc tế về không gian tại Paris vì vậy không chỉ là nơi giới thiệu những dự án công nghệ hay tìm kiếm hợp đồng thương mại. Trong bối cảnh không gian trở thành địa bàn cạnh tranh mới về kinh tế, công nghệ, an ninh và ảnh hưởng địa chính trị, sự kiện đặt ra một câu hỏi có ý nghĩa toàn cầu: làm thế nào để mở rộng việc khai phá không gian mà không biến môi trường chung này thành một khu vực thiếu luật lệ và bị chi phối hoàn toàn bởi tương quan sức mạnh.

Một phần chương trình sẽ được mở cửa cho công chúng vào cuối tuần, với các hoạt động tổ chức tại Cité des sciences. Qua đó, nước chủ nhà mong muốn đưa câu chuyện không gian đến gần hơn với xã hội, đồng thời nhấn mạnh rằng tương lai ngoài Trái Đất đang ngày càng có ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của mỗi người trên chính hành tinh này.