Phân cấp quản lý kiến trúc phải đi đôi với bảo tồn bản sắc văn hóa

Siết chặt tiêu chuẩn thi tuyển và sát hạch hành nghề kiến trúc sư

Góp ý về vấn đề bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc, ĐBQH Nguyễn Văn Mười (Đồng Tháp) đánh giá cao việc cụ thể hóa các yếu tố nhận diện, song đại biểu cũng cho rằng dự thảo Luật mới dừng ở việc liệt kê mà chưa có hệ thống tiêu chí thống nhất.

Do đó, đề nghị Chính phủ xây dựng khung tiêu chí chung theo từng vùng văn hóa, sinh thái để cấp tỉnh cụ thể hóa áp dụng thống nhất, cấp xã căn cứ thực hiện chứ không tự ban hành hệ thống riêng.

Đối với quy định thi tuyển, tuyển chọn phương án kiến trúc, đại biểu đề nghị không căn cứ vào nguồn vốn đầu tư mà cần dựa vào quy mô, vị trí và mức độ ảnh hưởng của công trình đến không gian công cộng. Các công trình mang tính biểu tượng, điểm nhấn đô thị hoặc ảnh hưởng lớn đến cảnh quan phải bắt buộc thi tuyển hoặc tuyển chọn.

Đại biểu cũng đề nghị cần làm rõ các khái niệm như "công trình quan trọng", "điểm nhấn đô thị", "tuyến đường chính"; công khai tiêu chí, hội đồng chấm chọn, kết quả thi tuyển và tăng cường sự tham gia của chuyên gia độc lập, tổ chức nghề nghiệp và cộng đồng nhằm phòng ngừa lợi ích nhóm.

Về quản lý chứng chỉ hành nghề, đại biểu kiến nghị không quy định thời hạn 10 năm như dự thảo mà chuyển sang quản lý hiệu lực qua cơ chế cập nhật điểm phát triển nghề nghiệp trên Cơ sở dữ liệu hành nghề kiến trúc. Cách tiếp cận này vừa giảm thủ tục hành chính, vừa nâng cao hiệu quả hậu kiểm.

Đồng quan điểm về yêu cầu siết chặt chất lượng kiến trúc nhưng tiếp cận sâu hơn dưới góc độ văn hóa - nghệ thuật, ĐBQH Trịnh Thị Mùi (Đồng Tháp) nhấn mạnh: kiến trúc không đơn thuần là xây dựng cơ bản, mà là tác phẩm nghệ thuật khoa học có tầm ảnh hưởng công cộng sâu rộng, đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa an toàn kết cấu, vật liệu, phong thủy và giá trị thẩm mỹ.

"Khác với một bức tranh chỉ có ít người thưởng lãm, các công trình đô thị hay trụ sở hành chính hằng ngày tiếp xúc với hàng vạn người dân. Do đó, kiến trúc phải gắn liền với tri thức, bảo tồn tính đặc trưng văn hóa và nét riêng biệt của từng không gian, từ công trình tâm linh đến kiến trúc vùng nông thôn hay làng biển"- đại biểu nhấn mạnh.

Đại biểu Trịnh Thị Mùi bày tỏ lo ngại sâu sắc trước việc dự thảo Luật có xu hướng chuyển đổi từ thi tuyển sang tuyển chọn phương án kiến trúc tại Điều 17. Đại biểu cho rằng, việc bỏ thi tuyển sẽ làm gia tăng nguy cơ mai một tính nghệ thuật và bản sắc văn hóa – vốn chiếm tới 50% giá trị của một công trình.

Nhấn mạnh, khác với thi tuyển có Hội đồng chuyên gia giàu kinh nghiệm đánh giá khách quan, đại biểu cho rằng, hình thức tuyển chọn giao quyền cho chủ đầu tư dễ dẫn đến tình trạng "vừa đá bóng vừa thổi còi", đặt ý chí cá nhân lên trên chất lượng chuyên môn. Nếu các công trình hạ tầng trọng điểm từ cấp II trở lên như nhà ga, cầu, đường sắt không qua thi tuyển, bộ mặt đô thị sẽ trở nên rời rạc, thiếu hài hòa và mất đi tính thẩm mỹ tổng thể.

Bên cạnh đó, đại biểu phản đối đề xuất bỏ kỳ thi sát hạch cấp chứng chỉ hành nghề kiến trúc sư tại các Điều 26 đến 29. Quy định này đi ngược lại thông lệ quốc tế khi có tới 85% quốc gia đang phát triển cùng các cường quốc như Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc đều bắt buộc thi sát hạch để cấp chứng chỉ. Việc duy trì quy trình kiểm soát nghiêm ngặt là điều kiện tiên quyết để đảm bảo chất lượng mỹ thuật, an toàn sinh mạng người sử dụng và bảo vệ văn hóa kiến trúc quốc gia.

Theo đó, đại biểu kiến nghị nên quản lý chứng chỉ hành nghề kiến trúc tương tự như ngành y, có sự phân cấp rõ ràng theo từng phẩm cấp và năng lực thực tế của người hành nghề, qua đó giữ vững các tiêu chuẩn khắt khe để ngành kiến trúc phát triển đúng hướng.

Tránh "xào nấu" ý tưởng trong thi tuyển

Đánh giá cao sự cần thiết ban hành Luật nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương của Đảng, ĐBQH Đoàn Hùng Vũ (Đồng Tháp) nhấn mạnh, dự thảo Luật đã thể hiện rõ tư duy đổi mới, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện kinh doanh không cần thiết và phân cấp mạnh mẽ cho địa phương; đặc biệt việc bổ sung quy định áp dụng Mô hình thông tin công trình (BIM) và chuẩn hóa Cơ sở dữ liệu hành nghề là bước tiến vượt bậc đưa ngành hội nhập kỷ nguyên số.

Tuy nhiên, để các quy định đi vào cuộc sống hiệu quả, bảo vệ quyền lợi chính đáng của đội ngũ sáng tạo, đại biểu đề xuất: siết chặt bảo hộ bản quyền phương án thi tuyển: Điểm b khoản 1 Điều 32 dự thảo quy định kiến trúc sư được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ còn mang tính nguyên tắc chung, trong khi thực tiễn tình trạng “xào nấu”, sử dụng lén lút ý tưởng từ các hồ sơ không trúng tuyển diễn ra rất phức tạp.

Đại biểu kiến nghị bổ sung trực tiếp vào Điều 17 và Điều 32 quy định cụ thể nghĩa vụ của Chủ đầu tư và Hội đồng thi tuyển trong việc bảo mật, bảo hộ bản quyền tuyệt đối cho phương án không trúng tuyển; mọi việc khai thác phải được đồng ý bằng văn bản và trả chi phí tác quyền.

Bên cạnh đó, đại biểu đề xuất áp dụng BIM (mô hình thông tin công trình) theo lộ trình linh hoạt và phân định rõ quyền sở hữu Dữ liệu số. Cụ thể, quy định bắt buộc áp dụng BIM cho mọi công trình tại Khoản 4a Điều 12 sẽ tạo áp lực chi phí lớn cho các dự án nhỏ, nhà ở riêng lẻ hay khu vực nông thôn. Đại biểu đề nghị sửa đổi quy định áp dụng BIM “theo phân cấp, quy mô công trình và lộ trình cụ thể do Chính phủ quy định”.

Trước sự bùng nổ của các công cụ AI trong thiết kế, đại biểu đề nghị trong dự thảo Luật (hoặc Quy tắc ứng xử nghề nghiệp của Hội Kiến trúc sư) cần bổ sung tiêu chí đánh giá mức độ sáng tạo của con người và trách nhiệm pháp lý của kiến trúc sư khi đăng ký bảo hộ tác phẩm có sử dụng hỗ trợ từ AI.

Đồng tình với các ý kiến trên, ĐBQH Vũ Ngọc Lâm (Quảng Ninh) cũng chỉ rõ, dự thảo Luật vẫn chưa xử lý dứt điểm xung đột giữa quyền tác giả của kiến trúc sư và quyền sở hữu công trình của chủ đầu tư.

Đại biểu cho biết, thực tế khi công trình đi vào vận hành và cần cải tạo, chủ đầu tư thường bị "bó tay" bởi quyền tác giả, nhất là khi không còn liên lạc được với kiến trúc sư cũ. Dẫn chứng thực tiễn tại Quảng Ninh, một số công trình biểu tượng như Bảo tàng tỉnh hay Cung Quy hoạch do kiến trúc sư nước ngoài thiết kế gặp rất nhiều khó khăn khi muốn nâng cấp hệ thống chiếu sáng cảnh quan chỉ vì vướng quy định bản quyền, dù tác giả không còn hợp tác.

Từ thực tế đó, đại biểu kiến nghị Luật cần có giải pháp pháp lý cụ thể để giải quyết thỏa đáng mối quan hệ này.

Liên quan đến công tác phân cấp quản lý, đại biểu ủng hộ chủ trương giao UBND cấp xã lập và phê duyệt quy chế quản lý kiến trúc, song để tránh tình trạng quản lý bị "xé nhỏ" theo địa giới hành chính hẹp, đại biểu đề nghị cần bổ sung quy định bắt buộc phải có ý kiến thẩm định chuyên môn của Sở Xây dựng hoặc Sở Quy hoạch - Kiến trúc trước khi phê duyệt.