PGS.TS Nguyễn Thành Lợi: “Sự thật là sinh mệnh của báo chí”

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng mạng xã hội đang làm thay đổi sâu sắc hệ sinh thái truyền thông trên toàn cầu. Trong bối cảnh đó, báo chí không chỉ đứng trước áp lực cạnh tranh ngày càng lớn mà còn có thêm nhiều cơ hội để đổi mới và mở rộng không gian phát triển.

Tổng Bí thư Tô Lâm, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh, báo chí cần đổi mới mạnh mẽ tư duy làm báo, quy trình sản xuất nội dung, phương thức phân phối và cách thức tương tác với công chúng.

Để làm rõ những yêu cầu đặt ra đối với báo chí trong giai đoạn hiện nay, cũng như các giải pháp nhằm phát huy vai trò dẫn dắt thông tin và tiếp tục khẳng định vị thế của báo chí cách mạng trong kỷ nguyên số, Báo Đại biểu Nhân dân đã có trao đổi với PGS.TS Nguyễn Thành Lợi, Phó Giám đốc Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội.

Sự thật là sinh mệnh của báo chí

- Thưa PGS.TS Nguyễn Thành Lợi, ông cảm nhận thế nào về thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm qua bài viết về báo chí vừa qua?

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi: Có thể nói, bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số là một thông điệp rất mạnh mẽ gửi tới giới báo chí Việt Nam nhân dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam. Trong bài viết đã thể hiện rất rõ tinh thần chỉ đạo của Đảng và Nhà nước về sự phát triển của báo chí cách mạng Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Trước hết, phải khẳng định báo chí cách mạng Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển và đến nay đã có những đóng góp rất tích cực vào sự phát triển chung của đất nước. Tuy nhiên, bên cạnh đó, báo chí cũng đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức, đặc biệt là tác động mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và thời đại số đến quy trình sản xuất, tổ chức thực hiện cũng như tư duy của người làm báo.

Qua bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, chúng ta có thể thấy rằng, sự tác động của công nghệ hiện nay là một xu thế tất yếu. Xu thế đó vừa đặt ra không ít khó khăn, thách thức, vừa mở ra nhiều cơ hội để báo chí cách mạng Việt Nam phát triển trong giai đoạn mới.

Cá nhân tôi cho rằng, thông điệp này cũng là dịp để giới báo chí Việt Nam nhìn lại mình, từ đó thêm tự tin bước tiếp và vững tin vào tương lai; làm sao tận dụng hiệu quả các công cụ, chiến lược phát triển mới để vừa thực hiện tốt trách nhiệm là cơ quan ngôn luận của Đảng, Nhà nước, là diễn đàn tin cậy của nhân dân, vừa đóng góp tích cực vào sự phát triển chung của đất nước.

- Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu báo chí phải bám sát thực tiễn, tôn trọng sự thật và lấy lợi ích của nhân dân làm điểm xuất phát. Theo ông, điều này cần được cụ thể hóa như thế nào trong hoạt động báo chí hiện nay?

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi: Trong hoạt động báo chí hiện nay, chúng ta đều thấy rằng sự thật là sinh mệnh của báo chí, là nguyên tắc tối thượng của nghề báo. Vì vậy, đối với bất kỳ người làm báo nào, việc tôn trọng sự thật là yêu cầu bắt buộc. Không thể tô hồng, cũng không thể phủ nhận sự thật; sự thật như thế nào thì phải phản ánh đúng như vậy. Đó là một trong những nguyên tắc cốt lõi của báo chí.

Bên cạnh đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh rất rõ, mục đích của báo chí là phải phục vụ lợi ích của nhân dân, lợi ích của đất nước, lợi ích của quốc gia, lợi ích của dân tộc. Khi xác định mục tiêu đó, mỗi tác phẩm báo chí cũng phải trả lời được câu hỏi: viết để làm gì? Mục đích cuối cùng là hướng tới những điều tốt đẹp, góp phần xây dựng một xã hội văn minh, hiện đại.

Nếu báo chí chỉ dừng lại ở phê phán mà thiếu đi sự cổ vũ, động viên, khích lệ những nhân tố tích cực thì sẽ khó tạo ra những giá trị đích thực, đồng thời cũng không tạo được sự đồng thuận trong xã hội. Và nếu báo chí không đóng góp tích cực để tạo sự đồng thuận, kiến tạo được niềm tin xã hội thì có thể nói báo chí cũng chưa hoàn thành trọn vẹn sứ mệnh và trách nhiệm của mình.

Báo chí không chỉ phản ánh mà còn phải đưa ra giải pháp, khuyến nghị

- Theo ông, những thay đổi lớn của môi trường truyền thông hiện nay đang tác động như thế nào đến hoạt động báo chí?

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi: Có thể nói, môi trường truyền thông hiện nay đang tác động rất lớn đến hệ sinh thái của các cơ quan báo chí truyền thống.

Trước hết là tác động đến sự tiếp nhận thông tin của công chúng. Nếu như trước đây công chúng hoàn toàn thụ động, báo chí có thông tin như thế nào, có sản phẩm gì thì công chúng mới được tiêu thụ, sử dụng những sản phẩm đó thì ngày nay họ hoàn toàn chủ động. Do sự tác động của mạng xã hội và sự phát triển của công nghệ, công chúng đang từ thụ động đã chuyển sang chủ động để tiếp nhận thông tin.

Tuy nhiên, họ không chỉ lựa chọn thông tin theo nhu cầu mà còn là người tạo ra “nguồn phát”, giúp các cơ quan báo chí có thêm nhiều đề tài, nguồn tư liệu để khai thác và phát triển thành các tuyến bài chuyên sâu. Chính sự thay đổi đó đã tạo ra áp lực cạnh tranh rất lớn về thông tin. Nếu báo chí truyền thống cạnh tranh với các nền tảng số, mạng xã hội ở tốc độ thì gần như không thể theo kịp. Báo chí luôn cần một độ trễ nhất định để kiểm chứng, xác minh và bảo đảm tính chính xác của thông tin. Vì vậy, thông tin trên báo chí thường chậm hơn so với mạng xã hội và điều này cũng khiến nhiều thông tin ít nhận được sự quan tâm của bạn đọc.

Hệ quả là lượng truy cập của nhiều cơ quan báo chí có xu hướng sụt giảm. Trong khi đó, các nền tảng mạng xã hội, kể cả với những thông tin thiếu kiểm chứng hoặc thông tin rác, vẫn có thể tạo ra lượng tương tác rất lớn. Điều này cũng tác động trực tiếp đến nguồn thu của các cơ quan báo chí, bởi doanh thu quảng cáo số hiện nay đang dịch chuyển mạnh sang các nền tảng số và mạng xã hội, thay vì các cơ quan báo chí truyền thống như trước.

Một tác động rất rõ khác là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). AI là một trợ thủ đắc lực cho nhà báo. Tuy nhiên, nếu chúng ta không sử dụng một cách hiệu quả thì AI sẽ làm cho nhà báo mất đi năng lực sáng tạo của mình.

Bên cạnh đó, một thách thức nữa là áp lực cạnh tranh ngay trong chính các cơ quan báo chí. Trong bối cảnh sáp nhập, tinh gọn bộ máy và chuyển đổi số, yêu cầu đối với mỗi nhà báo ngày càng cao, một người phải đảm nhiệm nhiều công việc hơn. Có những người làm báo rất giỏi về chuyên môn, viết tốt, biên tập tốt, nhưng nếu không thích ứng với công nghệ, không đáp ứng được yêu cầu của môi trường làm báo hiện đại thì cũng sẽ gặp nhiều khó khăn. Điều đó không chỉ tạo ra áp lực đối với từng cá nhân mà còn ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực của các cơ quan báo chí trong giai đoạn hiện nay.

- Theo ông, báo chí cần làm gì để vừa thích ứng với môi trường truyền thông đa nền tảng, vừa không đánh mất bản sắc và giá trị cốt lõi của mình?

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi: Giá trị cốt lõi của báo chí là phục vụ nhân dân, phục vụ đất nước, phục vụ dân tộc. Mỗi bài báo, mỗi tác phẩm báo chí sẽ là một thông điệp, như một bài hịch để hiệu triệu hàng triệu trái tim cùng hướng về một nhịp đập, cùng nhau chung sức xây dựng và phát triển đất nước. Do đó, giá trị cốt lõi của báo chí sẽ luôn giữ vai trò, vị thế nhất định trong xã hội.

Để báo chí tiếp tục phát huy vai trò đó, mỗi nhà báo trong bối cảnh hiện nay không chỉ phải làm tròn trách nhiệm của người cầm bút mà còn phải thực hiện tốt trách nhiệm xã hội và đạo đức nghề nghiệp. Đồng thời, mỗi tác phẩm báo chí cần trả lời được câu hỏi: đem lại lợi ích gì cho xã hội, hướng tới mục tiêu gì và có thể đề xuất những giải pháp gì để góp phần giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Trong xu hướng hiện nay và trong môi trường truyền thông số, nhiều cơ quan báo chí trên thế giới đang hướng tới các tác phẩm báo chí sáng tạo, báo chí giải pháp. Vì vậy, để báo chí nước ta tiếp tục phát huy vai trò và đóng góp tích cực hơn nữa vào sự phát triển của xã hội, báo chí cần hướng tới mục tiêu vừa làm tốt công tác tuyên truyền chủ trương, chính sách, vừa phát triển báo chí giải pháp. Thông qua mỗi bài báo, nhà báo không chỉ phản ánh, phanh phui các sự vật, hiện tượng mà còn cần đưa ra được những giải pháp, khuyến nghị, qua đó giúp các cơ quan chức năng có thêm cơ sở để ban hành những quyết sách phù hợp với tình hình thực tiễn.

Khi báo chí đem lại lợi ích thiết thực cho xã hội, công chúng sẽ đặt trọn niềm tin

- Trước sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng số và sự gia tăng của nhiều nguồn thông tin khác nhau, theo ông, niềm tin công chúng đang đứng trước những thách thức nào trong bối cảnh hiện nay?

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi: Công chúng rất quan tâm đến thông tin. Họ mong muốn được tiếp cận thông tin nhanh, toàn diện, đầy đủ, thậm chí có những vấn đề họ muốn tìm hiểu, truy đến tận cùng. Tuy nhiên, báo chí có những nguyên tắc của mình. Trước hết là nguyên tắc về sự thật. Sự thật là sinh mệnh của báo chí, vì vậy người làm báo phải tôn trọng sự thật khách quan. Đồng thời, thông tin báo chí cũng phải đáp ứng những tiêu chí để đánh giá giá trị thông tin, đó là tính mới mẻ, tính khác lạ, tính bất thường và phải có sự tác động đối với xã hội.

Từ đó, chúng ta có thể thấy rất rõ rằng báo chí không chỉ có vai trò góp phần tạo sự đồng thuận, kiến tạo niềm tin trong xã hội mà còn giữ một vai trò rất quan trọng, đó là định hướng, dẫn dắt dư luận xã hội. Nếu làm tốt vai trò định hướng và dẫn dắt thì báo chí sẽ góp phần kiến tạo một xã hội phát triển.

Do đó, để xây dựng niềm tin của công chúng trong bối cảnh hiện nay, trước hết mỗi nhà báo và mỗi cơ quan báo chí đều phải đề cao trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ công dân của mình. Mỗi bài báo phải thấm đẫm hơi thở cuộc sống, thể hiện rõ sự dấn thân của cá nhân nhà báo và đặc biệt phải thể hiện rõ vai trò, trách nhiệm của mình đối với những tác phẩm do mình sáng tạo ra.

Điều cuối cùng tôi muốn khẳng định là niềm tin của người dân, của công chúng sẽ luôn được đặt vào báo chí khi báo chí đem lại những lợi ích thiết thực cho xã hội.

- Ông hình dung diện mạo của báo chí Việt Nam trong 5-10 năm tới sẽ thay đổi như thế nào?

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi: Hiện nay báo chí đang có rất nhiều sự thay đổi. Gần đây nhất là sự thay đổi về tổ chức bộ máy theo hướng sắp xếp, tinh gọn và sáp nhập. Đây là quá trình đang diễn ra và có thể thấy đó là một sự thay đổi rất lớn.

Tuy nhiên, nếu nhìn ở góc độ cơ chế vận hành, quy trình tổ chức sản xuất cũng như sự tác động của báo chí đối với xã hội thì trong 5 - 10 năm tới, tôi cho rằng nếu chúng ta không tự đổi mới mình, không tự nhìn nhận mình một cách nghiêm túc và không có những chiến lược phát triển phù hợp thì rất dễ rơi vào vòng xoáy thông tin của mạng xã hội, thậm chí rơi vào "mê trận" của vòng xoáy thông tin đó.

Đương nhiên những thông tin này trước mắt có thể đáp ứng nhu cầu, thị hiếu của một bộ phận công chúng, nhất là những thông tin giật gân, nhưng không phản ánh đúng những giá trị cốt lõi của báo chí.

Chính vì vậy, trong thời gian tới, nếu chúng ta chậm lại để có những giải pháp, xây dựng những chiến lược phát triển phù hợp, tiếp tục đề cao trách nhiệm xã hội thì chắc chắn báo chí sẽ tiếp tục giữ vai trò hết sức quan trọng trong đời sống xã hội. Khi đó, thông tin trên các nền tảng số và mạng xã hội chỉ là những thông tin thứ yếu, còn dòng chủ lưu vẫn phải là dòng thông tin của báo chí chính thống.

- Trân trọng cảm ơn ông đã chia sẻ!