Ô nhiễm môi trường đất: Hồi chuông cảnh báo cho quản lý tài nguyên

Ô nhiễm môi trường đất làm giảm giá trị nông sản Việt

Từ thực tiễn nhiều năm nghiên cứu, TS. Nguyễn Đăng Nghĩa, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu đất, phân bón và môi trường phía Nam cho rằng, hiện nay, diện tích đất đang được sử dụng chiếm khoảng 70% tổng diện tích đất tự nhiên, bao gồm đất nông nghiệp và các khu công nghiệp, do đó thực trạng ô nhiễm đất do hai nguyên nhân chính.

Thứ nhất, ô nhiễm đất do hoạt động khai thác khoáng sản. Tại một số khu vực khai thác đã có những tác động tiêu cực đến sức khỏe. Chất thải công nghiệp tuy đã được Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý nhưng trên thực tế vẫn còn chưa chặt chẽ dẫn đến gây ô nhiễm.

Qua các đợt kiểm tra cho thấy nhiều vùng đất nông nghiệp đang bị suy thoái nghiêm trọng; độ pH của đất ở không ít nơi giảm từ mức trung tính (mức 7) xuống khoảng mức 5. Sự thay đổi này làm tăng giải phóng các ion kim loại nặng và độc tố, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng đất.

Một đơn vị phân tích châu Âu dựa trên 57 chỉ tiêu của Bộ Y tế về tồn dư thuốc bảo vệ thực vật kết luận rằng, nông sản của Việt Nam đang bị ô nhiễm. Đây không chỉ là vấn đề y tế, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và năng lực xuất khẩu nông sản của quốc gia, trong đó có những mặt hàng chủ lực như lúa gạo.

“Điều khiến tôi lo ngại nhất là tác động đến sức khỏe của người dân và chất lượng nông sản Việt Nam. Điều đáng nói là người nông dân phần lớn không cố ý vi phạm, mà do còn hạn chế về hướng dẫn sử dụng”, TS. Nguyễn Đăng Nghĩa lo ngại.

Thứ hai, liên quan đến vấn đề rác thải, bao gồm rác thải đô thị và rác thải nông thôn. Tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, việc phân loại rác vẫn chưa được triển khai hiệu quả. Mặc dù Nhà nước và Bộ Khoa học và Công nghệ đã dành nhiều nguồn lực cho các dự án xử lý rác, nhưng trên thực tế, lượng rác tồn đọng tại nhiều địa phương vẫn rất lớn. Nếu rác không được xử lý được dùng làm phân bón gây nguy cơ ngấm vào đất và nguồn nước ngầm.

Ô nhiễm trong nông nghiệp, đặc biệt do lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc trừ cỏ, cũng là vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc. Việc hướng dẫn sử dụng an toàn, đúng quy trình cho nông dân có ý nghĩa then chốt. Nếu đặt lên bàn cân giữa giá trị xuất khẩu nông sản, chi phí nhập khẩu thuốc tây và cái giá mà môi trường phải trả, chúng ta sẽ thấy rõ yêu cầu cấp bách của việc này.

Ngoài ra, liên quan đến nguồn nước, việc phát triển thủy điện đã tác động đến dòng chảy tự nhiên gây xâm nhập mặn đặc biệt tại các lưu vực sông lớn như sông Mekong và sông Hồng.

Sông Mekong trước đây chỉ xâm nhập mặn 25km nhưng hiện nay mực nước ngọt đã giảm xuống, xâm mặn chiếm 90km. Việc ô môi trường đất, nước phèn ảnh hưởng rất nhiều đến sức sản xuất nông sản, đòi hỏi công tác quy hoạch phải được rà soát kỹ lưỡng.

“Tôi cho rằng cần tăng cường phối hợp liên ngành, giữa Bộ Y tế, Bộ Công thương và Bộ Nông nghiệp và Môi trường trên cơ sở 57 chỉ tiêu đã đề ra. Nông sản nên có chứng nhận rõ ràng về an toàn thì mới được xuất khẩu và bán trong nước. Người dân rất cần có những trọng tài công minh”, TS. Nguyễn Đăng Nghĩa nhấn mạnh.

Ô nhiễm môi trường đất gây tổn thất hàng nghìn tỉ USD

Đồng tình với những nhận định của nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu đất, phân bón và môi trường phía Nam, cùng với thực tiễn nghiên cứu về hoạt động quan trắc và phân tích, PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, chính sách nông nghiệp và môi trường nhận định, ô nhiễm môi trường đất là một vấn đề lớn với nhiều quốc gia và Việt Nam cũng nằm trong số đó.

Từ năm 2015, các cơ quan nghiên cứu đã ước tính ô nhiễm môi trường đất gây ra tổn thất khoảng 6.300 - 10.600 tỉ USD mỗi năm, tương đương khoảng 15% GDP. Ngoài ra các cơ quan này cũng ước tính đến năm 2050, tổn thất toàn cầu có thể lên tới 23.000 tỉ USD. Để khắc phục tình trạng suy thoái đất có thể tốn khoảng 4.600 tỉ USD.

“Những con số này là bằng chứng thuyết phục cho thấy ô nhiễm đất đang gây nên những tác động rất nghiêm trọng trên toàn cầu, làm ảnh hưởng đến sự phát triển chung của nhân loại”, PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ khẳng định.

Phân tích về nguyên nhân nhân gây ra tình trạng ô nhiễm đất, đại diện Viện Chiến lược, chính sách nông nghiệp và môi trường cho rằng có 3 nhóm nguyên nhân chính, bao gồm:

Thứ nhất, rác thải từ hoạt động sinh hoạt của con người, đặc biệt là rác thải nhựa và rác thải thuỷ tinh.

Thứ hai, hoạt động sản xuất công nghiệp, nông nghiệp đặc biệt là thông qua nước thải, khí thải và mưa axit gây ảnh hưởng tới môi trường đất.

Thứ ba, thông qua các hoạt động sản xuất nông nghiệp, và thuốc trừ sâu, trừ cỏ, liên quan đến hoá chất sinh hoạt trong công nghiệp.

“Ngoài ra còn có nhiều tác nhân khác như thuỷ điện, phá rừng gây ra tình trạng sạt lở đất cũng khiến phản hấp thụ nước, gây ô nhiễm đất và suy thoái đất. Một nguyên nhân nữa là hoạt động xây dựng, đô thị hóa khiến môi trường đất không thẩm thấu được nước và nguồn nước ngầm bị suy giảm chất lượng ở các khu đô thị”, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ chia sẻ.

Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã có một chương riêng về công cụ thị trường và các hoạt động kinh tế trong lĩnh vực bảo vệ môi trường như một bước tiến lớn về mặt chính sách pháp luật.

Để làm tốt hơn nữa công tác bảo vệ môi trường nói chung và nâng cao chất lượng môi trường đất nói riêng cần tiếp tục đẩy mạnh định giá các tài sản bảo vệ môi trường, đặc biệt là tài sản bảo vệ môi trường đất. Việc định giá ô nhiễm đất đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện.

Bản thân hệ sinh thái là một hệ thống tuần hoàn, nếu xử lý các biện pháp thuận tự nhiên và tôn trọng thiên nhiên sẽ nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường. Đối với cán bộ nông nghiệp, môi trường, yêu cầu hàng đầu là xác định các nguồn gây ô nhiễm và tìm các biện pháp phòng ngừa, kiểm soát để các các nguồn ô nhiễm không tiếp tục gây ô nhiễm về môi trường.