Nữ đại biểu duy nhất trong Quốc dân đại hội Tân Trào

Hạnh phúc được gặp Bác

“Mẹ tôi vẫn bảo, người đội mũ phớt mặc comple đang chạy lên phía trước, ngay giữa bức ảnh lịch sử cướp chính quyền ở Bắc Bộ phủ chính là cha tôi. Bà quý bức ảnh của nhà nhiếp ảnh Vũ Năng An tặng lại gia đình lắm và luôn mang theo bên mình suốt những năm kháng chiến” - Đại tá bộ đội phòng không không quân Nguyễn Duy Thành bắt đầu câu chuyện đầy tự hào về gia đình mình như vậy.

 Trong hồi ký gia đình của Đại tá Nguyễn Duy Thành ghi, năm 1945, bà Khôi còn trẻ măng, là đại biểu tỉnh Bắc Ninh (lịch sử ghi nhận bà là đại biểu nữ duy nhất) dự Quốc dân đại hội Tân Trào. Hôm ấy là ngày 13.8.1945, bà Khôi thuộc một đoàn 4 người, có ông Nguyễn Văn Trân, Trần Quốc Hoàn - đoàn Hà Nội và một người tên là Chu phụ trách thanh niên Hoàng Diệu. Bà Khôi cũng không ngờ mình là đại biểu nữ duy nhất của hội nghị. Tình hình lúc đó rất khẩn trương, đêm hôm ấy Đại hội hạ quân lệnh khởi nghĩa. Điều khiến bà cảm thấy hạnh phúc nhất là được lần đầu tiên gặp Bác tại Tân Trào.

 “Mẹ tôi sinh thời lần nào cũng kể, gặp Bác mà thấy rưng rưng vì Cụ gầy lắm, nhưng hai mắt sáng ngời. Lúc gặp, hai tay Cụ còn cầm cái ống bương để lấy nước suối. Cụ hỏi: “Cô ở đâu tới?”. Bà Khôi thưa: “Thưa cụ, cháu ở Bắc Ninh”. Cụ khen: “Ồ, Bắc Ninh đang có phong trào tốt lắm!”. Lúc ấy bà còn chưa biết có phải cụ là Nguyễn Ái Quốc không, nhưng đây chắc chắn là lời khen của cấp trên với phong trào tỉnh nhà. Mẹ sung sướng nghẹn lời...”  - Đại tá Thành nhắc lại kỷ niệm mẹ vẫn hay kể lúc sinh thời.

 Ngày hôm sau, khi Quốc dân Đại hội còn chưa bắt đầu, bà Khôi đã được lệnh cùng các ông Trân, Hoàn, Chu về ngay địa phương lãnh đạo khởi nghĩa. Trước khi về, bà còn theo Đại tướng Võ Nguyên Giáp ra đầu rừng nhận đồ tiếp tế từ máy bay Mỹ thả xuống. Thấy chiếc dù đỏ đẹp, bà xin luôn về cắt may thành 22 lá cờ dùng trong ngày Tổng khởi nghĩa ở Bắc Ninh...

Huyền thoại về nữ tướng Việt Minh

Năm 1945, giai thoại về một nữ tướng Việt Minh được truyền tụng ở Hà Nội, khi những tên lính Quốc dân Đảng ở đồn Đáp Cầu, Bắc Ninh sống sót chạy về báo lại cho cấp trên. Chúng kể về bà Khôi lúc xung trận, đeo súng lục, cưỡi ngựa hồng, đi lên hàng đầu, hô quyết chiến quyết thắng...

Khoe tấm ảnh mẹ chụp năm 26 tuổi, Đại tá Thành kể, cách đây hơn 7 thập kỷ, ít ai hình dung cô thôn nữ xinh đẹp xứ Đoài đầu chít khăn mỏ quạ, miệng luôn cười lại có một quá khứ đáng nể. Trước khi là đại biểu Quốc hội Khóa I, lúc mới tròn 20 tuổi (năm 1939), bà Vũ Thị Khôi được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương tại Chi bộ xã Sài Sơn, Quốc Oai, Sơn Tây (Hà Nội ngày nay). Năm 1941, bà Khôi trở thành Bí thư chi bộ có phạm vi hoạt động bao gồm cả vùng Tùng Thiện - Sơn Tây.

Năm 1942, Xứ ủy điều bà về Bắc Ninh - một tỉnh đang có phong trào cách mạng rất sôi nổi, làm Bí thư Ban Cán sự Phụ nữ tỉnh. Ngày ấy, bà Khôi hóa trang thành cô gái buôn hàng xáo cần mẫn chạy chợ Tiên Du, Võ Giàng nhưng ít ai biết trong gánh hàng là truyền đơn, tài liệu Việt Minh... Những tổ Cứu quốc do bà góp công xây dựng đã làm nòng cốt cho phong trào sau này. Rồi bà kiêm thêm chức vụ Tỉnh ủy viên, vẫn trực tiếp làm Bí thư Ban Cán sự Phụ nữ Cứu quốc. Bắc Ninh, tự lúc nào trở thành quê hương thứ hai của bà.

Ông bà “nghị viện”

Cách mạng tháng Tám thành công, việc càng nhiều, đang lo làm không xuể thì Bí thư Tỉnh ủy Bắc Ninh Trần Đức Thịnh (sau này là Bộ trưởng Bộ Nội thương đầu tiên) lúc đó giao nhiệm vụ cho bà ra ứng cử Quốc hội. Tên ở nhà của bà là Phan Thị Sáng, thời gian đi hoạt động có tên là Thục, là Khôi. Ra ứng cử Quốc hội, lúc làm giấy tờ lại vắng bà, không ai biết họ của bà, người ta cứ viết: Vũ Thị Khôi. Thế là thành tên suốt đời!

Bà Khôi trúng cử vào Quốc hội với số phiếu cao, lúc mới 26 tuổi, là người trẻ nhất trong 10 nữ đại biểu Khóa I được bầu vào đầu năm 1946. Hồi đó ở Bờ Hồ có hiệu ảnh Khánh Ký nên vào một ngày bà rủ 8 chị em nữ đại biểu Quốc hội đầu tiên ra “làm một kiểu”. Không ngờ bây giờ bức ảnh lại là tư liệu lịch sử.

Đại tá Nguyễn Duy Thành bên bức ảnh lịch sử “Cướp chính quyền ở Hà Nội ngày 19.8.1945” có bút tích ký tặng của nhà nhiếp ảnh Vũ Năng An phía sau

Tiếp sau niềm vinh dự lớn là niềm hạnh phúc riêng với bà, ông Nguyễn Duy Thân trở thành chồng bà ngay năm ấy. Hai vợ chồng bà cùng có tên trong danh sách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Bắc Ninh. Ông Thân là người Đình Bảng, cậu ruột đồng chí Lê Quang Đạo. Đấy là cậu học sinh trường Bưởi trắng trẻo, nho nhã, giỏi tiếng Pháp mà rất gan góc, từng ngồi nhà tù Sơn La. Cùng với Nguyễn Khang, Nguyễn Quyết, Lê Trọng Nghĩa, Trần Quang Huy, ông Nguyễn Duy Thân là Ủy viên Ủy ban Khởi nghĩa Hà Nội và là người trực tiếp tham gia đánh chiếm Bắc Bộ phủ trong Cách mạng tháng Tám năm 1945. Sau đó, ông giữ chức Phó Giám đốc Bắc Bộ phủ, phụ trách công tác thanh tra. Tuy phận nữ nhi nhưng bà Khôi cũng không kém chồng khi được bầu làm Bí thư đầu tiên của Quận ủy Đề Thám, Thủ đô Hà Nội (nay thuộc khu vực quận Hai Bà Trưng, Hoàng Mai và huyện Thanh Trì, Hà Nội).

Vợ chồng đẹp đôi, lại tương đắc với nhau về sở thích, công việc, tiếc thay hạnh phúc chẳng bền. Vì nhiệm vụ, sau kháng chiến toàn quốc, bà ở Việt Bắc tham gia Trung ương, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam. Ngày 14.4.1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Sắc lệnh số 175, cử ông Nguyễn Khang làm Chủ tịch và ông Nguyễn Duy Thân làm Phó Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến hành chính và Thường vụ Liên khu 1 (Việt Bắc). Sau đó, ông  sang Trung Quốc học một khóa đặc biệt rồi ra đi đột ngột vì bạo bệnh vào năm 1952. Bà Khôi ở vậy nuôi các con, cháu nên người.

Gìn giữ nếp nhà

Gia đình ông bà Nguyễn Duy Thân và Vũ Thị Khôi là gia đình cách mạng. Anh trai bà Khôi là nguyên Phó Thủ tướng Phan Trọng Tuệ, một người anh khác là Phan Trọng Quang - nguyên Cục trưởng Cục Điện ảnh. Cha mẹ bà là cơ sở cách mạng cội rễ ở Thái Lan. Còn nhớ, năm 1946 ông Phan Trọng Tuệ vừa ở tù Côn Đảo ra, đang ở Nam Bộ, thấy hình ứng cử viên Quốc hội là bà Khôi đã sung sướng khoe với anh em, đồng chí: “Cái Sáng em tôi! Đúng cái Sáng em tôi rồi!”. Họp Quốc hội có một đại biểu ở Nam Bộ đem câu chuyện ấy hỏi bà Khôi, lúc ấy anh em mới thật biết tin nhau. Giữ nếp nhà, sau này con cháu bà đều là những chiến sĩ cách mạng kiên trung. Cháu nội bà – một thanh niên thế hệ 8X giờ cũng đã là Thiếu tá công an nhân dân.

Nhớ lại những ngày tháng long đong xuôi ngược, bị truy bức vì là cơ sở cách mạng từ Thái Lan sang Lào, từ Lào về quê hương Sài Sơn. Lúc ấy, nhiều người còn e ngại gia đình Việt kiều yêu nước này, nhưng cụ thân sinh của ba người con lỗi lạc là anh em nhà cách mạng Phan Trọng Tuệ vẫn  dạy dỗ: “Đây là lỗi tại mình. Mình chưa làm bà con hiểu. Dân ta luôn tốt các con ạ!”. Trong tấm ảnh gia đình quây quần, bà cụ thân sinh ra ba người con kiên trung cho cách mạng đó ngồi ở giữa, hiền từ, phúc hậu. Hậu duệ của bà cụ hôm nay mỗi lần nhìn lại bức ảnh đều tấm tắc phục: “Ai biết được cụ nhà tôi có tấm lòng và tầm nhìn đến vậy!”.