Nơi chung đúc tinh hoa Thăng Long

Chùa Nga My trước kia thuộc làng Hoàng Mai, nay ở số 8 Hoàng Mai, phường Hoàng Văn Thụ, Hai Bà Trưng, Hà Nội. Từ ngàn xưa, chùa Nga My tọa lạc gần đường thiên lý nối Thăng Long với các trấn, các tỉnh phía Nam. Một số thư tịch địa phương cho biết, chùa được khởi dựng từ khi vua Lý Công Uẩn định đô ở Thăng Long. Trong bài Bi minh và bài Tự về việc trùng tu chùa Nga My, xã Hoàng Mai, huyện Thanh Đàm do Tiến sỹ Nguyễn Giản soạn năm Hồng Đức thứ 28 đời Lê Thánh Tông, 1497, ghi: “...Từ thời Lý, chùa đã là danh lam, lúc tàn phế, lúc hưng thịnh, không thể nêu lên từng việc được. Đến năm Quang Thuận thứ tư, 1463, Đại trì tự Thuần Trung cư sỹ bỏ tiền của ra xây dựng nên cung điện, nhà cửa. Trải qua nhiều năm, nay có sư Pháp Nguyên cùng cư sỹ Thanh Nhàn đứng ra chu tất việc sửa chữa lại, tiền tài, sức lực tốn không ít... Hạc nhón chân nối nhau bay, nhà cửa cao lớn đẹp đẽ...”

Đến năm Vĩnh Tộ thứ sáu, 1624, chùa Nga My lại được trùng tu lớn. Theo bài Trùng tu Nga My tự bi văn do Tiến sỹ Nguyễn Thế Vinh soạn năm 1624, ghi: “...vị Vương phi của triều trước là Nguyễn Thị Ngọc Điểm, người bản thôn, đã bỏ tiền mua gỗ, thuê thợ tu sửa các Tòa điện, Nhà dâng hương, Tiền đường, Hậu cung và hành lang hai bên. Bản chùa đến lúc ấy mới thật trang nghiêm... Sau đó, Tòng Mỹ hầu Phạm Văn Tiến, tự là Huệ Duyên, đã cùng các vãi, sãi trong làng và Tăng thống bản chùa là Cẩm Giang Tứ Minh thiền sư, thu góp tiền của, triệu tập nhân công sửa chữa lại các gian nhà sau, đặt ba ngôi tượng Phật, sơn tượng La Hán, lâu đài vàng ngọc... Lại mua thiết lâm làm lại Gác khánh, sánh ngang với Trung Hoa...”

Trong văn bia do Tiến sỹ Nguyễn Thế Vinh soạn cũng cho biết thêm về chùa Nga My cũng như làng Hoàng Mai 4 thế kỷ trước: “...chùa Nga My ở làng lớn Hoàng Mai, phía Tây bắc Đại La, dáng hổ ngồi, phía Đông nam Nhị Hà như rồng cuốn. Nhà sáng, hiên sân rực rỡ huy hoàng như chim tước đỏ. Đình thiêng, đền thần đối nhau. Thật là nơi hội tụ, chung đúc tinh hoa vậy. Vì thế nhân kiệt sinh ra, anh hào tuấn kiệt văn võ đều đạt tới công danh sự nghiệp. Trong ấp lại có các phi tần, mệnh phụ đời đời vinh hiển. Thật là vùng làng quê vào bậc nhất...”

Trong các triều đại sau, chùa Nga My tiếp tục được tu sửa và bổ sung những di vật, đồ thờ. Đời Lê Dụ Tông, những năm Vĩnh Thịnh (1705-1719), có sửa chữa, tu tạo chùa, đúc khánh đồng, dựng thêm tượng vàng. Đến năm Gia Long thứ tư, 1805, đúc thêm chuông đồng. Rồi năm Minh Mạng thứ chín, 1828, lại tu sửa chùa. Sang thế kỷ XX, chùa Nga My qua nhiều lần trùng tu, nhưng đến nay vẫn lưu giữ được hầu hết các công trình kiến trúc cơ bản, từ khu chùa chính, hai dãy nhà Dải vũ, nhà Mẫu, nhà Tổ, cho đến gác chuông, tháp mộ, sân, vườn, hai ao ở phía trước và phía sau chùa.

Chùa Nga My có hệ thống bốn lớp tượng thờ, gồm nhiều pho tượng có giá trị về văn hóa - lịch sử, như bộ tượng Tam thế Phật ngồi kiết già trên tòa sen, tượng A Di Đà, tượng Tuyết Sơn..., đặc biệt là tượng Quan âm nghìn mắt nghìn tay ngồi trên bệ đài sen. Đây là pho tượng mang phong cách nghệ thuật chạm khắc đầu thế kỷ XVIII khá đặc sắc. Khuôn mặt tượng Quan âm hiền hậu, khối và nét điêu khắc thể hiện vẻ cao quý, sang trọng. Những cánh tay tượng từng đôi theo từng tư thế riêng, bàn tay cầm nghi vật, tạo tác tinh xảo.

Gác chuông ở phía sau chùa là kiến trúc kiểu phương đình hai tầng, tám mái với các góc có đầu đao cong. Phần cổ diêm giữa hai lớp mái làm những chấn song, nhẹ nhõm và tinh tế. Có 16 cột gỗ lim đỡ bộ khung mái gác chuông. Đây là một kiến trúc gỗ đẹp tiêu biểu cho nghệ thuật kiến trúc gỗ ở các công trình tín ngưỡng đương thời.

Những di vật văn hóa - lịch sử mà chùa Nga My còn giữä được, đáng kể nhất là những bia đá cổ, trong đó có 6 tấm bia thời Lê. Riêng tấm bia đá thời Lê sơ, niên hiệu Hồng Đức thứ 28 đời Lê Thánh Tông, 1497, là một di vật lịch sử độc đáo, hiếm thấy trong các di tích cổ ở Hà Nội. Cả 44 pho tượng tròn ở chùa Nga My, mỗi pho mang một phong thái riêng, giàu biểu cảm, cho thấy tài hoa của các nghệ nhân xưa trong từng nét tạo tác tỉ mỉ và trau chuốt. 2 quả chuông đồng, 2 khánh đồng, 2 bức cửa võng chạm thủng, lộng và những hoành phi, câu đối... cũng có giá trị thẩm mỹ cao.

Tất cả các di vật chùa Nga My lưu giữ được tạo thành tổng thể giá trị của một danh lam cổ có bề dày lịch sử gắn liền với sự hình thành và phát triển Thăng Long - Hà Nội nghìn năm.