Niềm tin số: “Hạ tầng mềm” thúc đẩy mục tiêu tăng trưởng hai con số
Tại Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026 với chủ đề “Xây dựng niềm tin số tài chính trong kỷ nguyên AI” diễn ra tại Hà Nội sáng 12/5, các đại biểu thống nhất nhận định: niềm tin số chính là "hạ tầng mềm" quyết định khả năng vận hành của hệ thống tài chính; thiếu nền tảng này sẽ rất khó tăng trưởng nhanh, bền vững.
Lừa đảo AI: thách thức mới cho an ninh tài chính
Phát biểu khai mạc diễn đàn, Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Thứ trưởng Bộ Công an nêu rõ, trí tuệ nhân tạo (AI) đang tái định hình cách thức vận hành hệ thống tài chính Việt Nam, mở ra cơ hội tăng trưởng đột phá. Ông nhấn mạnh tốc độ phát triển của kinh tế số sẽ không thể bền vững nếu thiếu nền tảng niềm tin. Trong môi trường số, niềm tin là "hạ tầng mềm" quyết định khả năng vận hành của toàn hệ thống.
Tuy vậy, trong kỷ nguyên AI, vấn đề niềm tin đang đứng trước những thách thức hoàn toàn mới. Nếu trước đây rủi ro chủ yếu nằm ở hệ thống công nghệ thì hiện chuyển mạnh sang yếu tố con người. Các phương thức lừa đảo, chiếm đoạt tài sản ngày càng tinh vi, có tổ chức, đặc biệt tội phạm sử dụng AI đang tạo ra “niềm tin giả” rất khó kiểm chứng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết: phải chuyển đổi cách tiếp cận trong bảo đảm an ninh tài chính số, từ phòng thủ bị động sang chủ động kiến tạo một hệ thống tài chính an toàn - nơi người dùng thực sự được bảo vệ, được trang bị năng lực nhận diện rõ rủi ro và được hỗ trợ kịp thời khi xảy ra sự cố, Thứ trưởng Phạm Thế Tùng nhấn mạnh.
“Trong kỷ nguyên AI, công nghệ có thể quyết định tốc độ phát triển nhưng niềm tin sẽ quyết định giới hạn của tăng trưởng. Nếu không giải được bài toán niềm tin, chúng ta sẽ không thể đi xa dù công nghệ của chúng ta có tiến bộ đến mấy. Vì vậy, tôi đề nghị các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp cùng chung tay hành động xây dựng một hệ sinh thái tài chính số an toàn, minh bạch, đáng tin cậy, qua đó tạo nền tảng vững chắc cho tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững trong giai đoạn mới”.
Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Thứ trưởng Bộ Công an.
Làm rõ hơn về thách thức do AI gây ra, Thượng tá, TS. Triệu Mạnh Tùng, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an cho biết, năm 2025, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam gấp 28 lần GDP. Thế nhưng, phía sau sự tiện lợi đó là sự hình thành của những "tập đoàn tội phạm" xuyên biên giới, coi lừa đảo trực tuyến như một ngành công nghiệp.
"Năm 2025, toàn quốc ghi nhận hơn 4.200 vụ lừa đảo trực tuyến với thiệt hại 8.000 tỷ đồng theo số liệu tố giác, nhưng thực tế có thể lớn hơn nhiều", ông Triệu Mạnh Tùng thông tin. Các thủ đoạn lừa đảo ứng dụng AI chủ yếu gồm công nghệ Deepfake và tấn công "Camera ảo"; sử dụng mã độc chiếm quyền điều khiển; giả mạo giọng nói; thu thập dữ liệu sinh trắc học qua Phishing.
Đáng chú ý, dù ngành ngân hàng và Bộ Công an đã phối hợp làm sạch 100% dữ liệu tài khoản và áp dụng sinh trắc học cho giao dịch trên 10 triệu đồng, tình trạng chiếm đoạt tài sản vẫn tiếp diễn. Nguyên nhân bởi tội phạm không còn tập trung khai thác lỗ hổng hệ thống mà chuyển sang "cá thể hóa" kịch bản để tấn công trực tiếp vào người dân; có những nhóm tội phạm chỉ chuyên viết kịch bản lừa đảo. Trong khi đó, một bộ phận người dân còn hạn chế về kỹ năng, trở thành nạn nhân của lừa đảo.
Điều đáng lo ngại được Đồng sáng lập, Đồng Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghệ tài chính MOMO Nguyễn Mạnh Tường chỉ ra rằng, đang có sự "bất đối xứng" trong cuộc chiến chống lừa đảo khi ngưỡng tham gia của tội phạm ngày càng thấp. Chỉ với 20 USD/tháng và không cần trình độ kỹ thuật cao, kẻ xấu có thể dùng AI thực hiện các chiến dịch quy mô lớn, thu lợi tới hàng trăm nghìn USD. Trong khi đó, dù các tổ chức tài chính châu Á đã tăng vọt đầu tư cho AI chống gian lận (từ 16% lên 68% giai đoạn 2024 - 2026), song thực tế, việc xử lý vẫn mất nhiều thời gian và niềm tin người dùng vẫn sụt giảm nghiêm trọng với 76% sẵn sàng rời bỏ nền tảng sau khi bị lừa.
Đặc biệt, ông Tường nhấn mạnh hậu quả lừa đảo không chỉ là tiền bạc mà còn là sức khỏe tâm thần, với 2/3 nạn nhân bị stress kéo dài. Đáng báo động, đối tượng bị tấn công đang trẻ hóa khi 50% nạn nhân trên MoMo là sinh viên dưới 22 tuổi. Ông khẳng định: "Thứ kẻ xấu đang tấn công không chỉ là tiền mà còn là niềm tin của chúng ta, nhất là niềm tin của thế hệ trẻ”.
Bảo vệ niềm tin số cần sự phối hợp liên ngành
Trước những thách thức trong “kỷ nguyên AI”, các đại biểu thống nhất cho rằng không có niềm tin số thì không có kinh tế số và rất khó tăng trưởng kinh tế nhanh, bền vững. Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Tiến Dũng nhìn nhận, bảo vệ niềm tin số tài chính không phải là nhiệm vụ, trách nhiệm của riêng một cơ quan, đơn vị nào. Theo ông, cần thúc đẩy cơ chế chia sẻ, cảnh báo rủi ro, phối hợp xử lý tài khoản nghi vấn, phát hiện sớm hành vi gian lận, nâng cao nhận thức người dùng, đồng thời bảo đảm chia sẻ dữ liệu phải tuân thủ pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin mạng.
Kinh nghiệm từ các quốc gia trong phòng chống lừa đảo, như Singapore với sáng kiến Proof-of-Value; Hàn Quốc với cơ chế chia sẻ dữ liệu thời gian thực của 130 tổ chức tài chính; Trung Quốc với Trung tâm phòng chống lừa đảo từ cấp quốc gia đến cấp tỉnh, cấp huyện đều cho thấy: sự phối hợp liên ngành là chìa khóa thành công. Từ đó, Thượng tá Triệu Mạnh Tùng khuyến nghị Việt Nam cần xóa bỏ tư duy coi dữ liệu là tài sản riêng lẻ, nhất là dữ liệu liên quan rủi ro, tài khoản nghi vấn giả mạo, gian lận; xóa bỏ tư duy coi gian lận là vấn đề riêng của từng tổ chức.
Cũng theo ông Tùng, trong kỷ nguyên AI, cần dịch chuyển tư duy bảo vệ. Việc chỉ xác thực tài khoản, thậm chí xác thực sinh trắc học khi chuyển tiền vẫn không đủ, mà phải có cơ chế để xác thực hành vi; không chỉ kiểm tra thiết bị mà cần nhận diện ngữ cảnh giao dịch; không chỉ phát hiện giao dịch bất thường mà phải phát hiện dấu hiệu người dùng đang bị thao túng. Ông cho biết, Bộ Công an đang phối hợp với Ngân hàng Nhà nước ra mắt Tổ công tác liên ngành để phản ứng nhanh, ngăn chặn dòng tiền bị chiếm đoạt.
Đồng tình với quan điểm trên, ông Nguyễn Mạnh Tường cho biết MoMo đã chuyển từ "chặn kẻ xấu" sang "đồng hành cùng người tốt". Đơn vị dùng AI đưa ra cảnh báo sớm giúp người dùng nhận diện bẫy thao túng. Giải pháp này giúp 99,5% người dùng dừng giao dịch nghi vấn sau khi được cảnh báo, ngăn chặn thiệt hại khoảng 15.000 tỷ đồng mỗi năm.
Tuy nhiên, ông Tường thừa nhận dữ liệu đang bị chia cắt giữa các doanh nghiệp, giữa các ngành; kẻ xấu đang tận dụng AI để tăng tốc độ trong khi chúng ta chiến đấu khá đơn độc. Để lật ngược cuộc chiến bất đối xứng này, một nền tảng kết nối liên ngành bao gồm tài chính, viễn thông, mạng xã hội và thương mại điện tử đang được xây dựng dưới sự ủng hộ của Bộ Công an. “Không ai chiến thắng một mình, cùng nhau chúng ta mới chiến thắng”, ông Nguyễn Mạnh Tường khẳng định, đồng thời đề xuất các bên cần phối hợp chặt chẽ để bảo vệ dòng chảy tài chính bền vững.
Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026 với chủ đề “Xây dựng niềm tin số tài chính trong kỷ nguyên AI” do Liên minh Niềm tin số tổ chức, phối hợp chuyên môn cùng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, Công ty CP Dịch vụ Di động Trực tuyến (MoMo) đồng tổ chức, dưới sự bảo trợ của Bộ Công an, Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính.
