Những lý do khiến Mỹ chưa thể đạt thỏa thuận với Iran

Các yêu cầu mới của Iran về việc mở lại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng một phần tư lượng dầu giao thương bằng đường biển của thế giới đang đặt chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump trước bài toán khó: vừa duy trì sức ép với Tehran, vừa tìm cách tháo gỡ một cuộc khủng hoảng đang gây tác động lớn tới an ninh và kinh tế toàn cầu.

Theo các chuyên gia, có nhiều nguyên nhân khiến Washington chưa thể đạt thỏa thuận với Tehran.

1. Iran đưa ra những điều kiện Mỹ khó chấp nhận

Theo đề xuất được Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran đưa ra mới đây, Tehran sẽ không mở lại eo biển Hormuz cho đến khi Mỹ chấm dứt phong tỏa hải quân, dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt đối với xuất khẩu dầu của Iran, giải phóng các tài sản Iran đang bị đóng băng và rút lực lượng quân sự khỏi khu vực xung quanh Iran.

Iran đồng thời yêu cầu Mỹ bồi thường những thiệt hại do chiến dịch không kích quy mô lớn nhằm vào nước này kể từ tháng 2.

Những yêu cầu mới nhất của Iran được các nhà phân tích coi là “cứng rắn”. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio thậm chí tuyên bố một số yêu cầu “không bao giờ có thể là điều kiện chấp nhận được của bất kỳ thỏa thuận nào”.

Tuy nhiên, trên thực tế, ngoại trừ yêu cầu bồi thường, nhiều điều kiện trong đề xuất mới tương đồng với một số nội dung của bản ghi nhớ gồm 14 điều khoản được Mỹ và Iran ký hồi giữa tháng 6. Khi đó, Tổng thống Donald Trump từng đánh giá bản ghi nhớ là một thành tựu quan trọng. Giờ đây, các nhà lãnh đạo đang đặt chính văn bản đó trở lại trước mặt ông Trump, nhấn mạnh cách hiểu của họ về thỏa thuận ban đầu, không nhượng bộ bất cứ điều gì.

2. Iran nắm lợi thế từ việc kiểm soát eo biển Hormuz

Theo các nhà phân tích, việc Tehran đưa các điều kiện cũ trở lại bàn đàm phán cho thấy Iran đang muốn tận dụng những lợi thế mà nước này có trong cuộc đối đầu với Mỹ.

Quan trọng nhất là khả năng kiểm soát eo biển Hormuz. Việc tuyến đường này bị gián đoạn đã gây sức ép lên thị trường dầu mỏ và nền kinh tế thế giới. Những diễn biến mới nhất cũng tiếp tục khiến triển vọng mở lại eo biển trở thành một trong những vấn đề trọng tâm của đàm phán Mỹ - Iran.

3. Iran dường như không muốn thỏa hiệp

Theo cách nhìn của báo chí phương Tây, giới lãnh đạo mới của Iran có phần cứng rắn hơn so với trước đây.

Việc Tổng thống Trump nhiều lần đưa ra những cảnh báo mạnh mẽ nhằm vào Iran nhưng sau đó lại điều chỉnh hoặc lùi bước có thể đã củng cố nhận định tại Tehran rằng Washington không muốn đẩy cuộc đối đầu tới mức đe dọa sự tồn vong của chính quyền Iran.

Trong bối cảnh này, theo các nhà phân tích, Iran có thể không còn cảm thấy cần phải đưa ra những nhượng bộ đủ để giúp Tổng thống Trump duy trì “thể diện” khi rút khỏi cuộc đối đầu. Dường như Tehran không hướng tới một sự thỏa hiệp mà muốn giành chiến thắng.

4. Thiếu một tiến trình ngoại giao đủ chắc chắn

Bản ghi nhớ với Iran là sản phẩm của hai đặc phái viên thường xuyên di chuyển khắp thế giới của ông Trump: con rể Jared Kushner và ông trùm bất động sản Steve Witkoff. Không ai trong số họ giữ chức vụ chính thức trong Chính phủ.

Các đồng minh của Mỹ đang kỳ vọng Washington khôi phục vai trò của ngành ngoại giao và tăng cường sự tham gia của các nhà ngoại giao chuyên nghiệp trong việc xử lý những cuộc khủng hoảng quốc tế.

Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, điều đó có thể đòi hỏi một sự thay đổi đáng kể trong cách Washington hoạch định và thực thi chính sách đối ngoại.

5. Tổng thống Donald Trump đặt cược vào chiến thuật chờ đợi

Tổng thống Trump dường như có chiến thuật riêng.

Trong cuộc điện đàm với Axios ngày 9/8, ông nói Mỹ đang “hạ nhiệt” với Iran và chỉ “đàm phán một phần” với Tehran. Ông cho rằng tình trạng lạm phát cao và khó khăn tài chính đang gây sức ép lên Iran, đồng thời bày tỏ tin tưởng rằng vấn đề cuối cùng sẽ được giải quyết. “Chúng tôi chỉ đang theo dõi Iran với tình trạng lạm phát khủng khiếp và thực tế là họ không có tiền…”, ông Trump nói.

Theo các chuyên gia, chiến lược này đặt Washington vào thế chờ đợi Iran chịu sức ép kinh tế đủ lớn để phải thay đổi lập trường. Tuy nhiên, họ cũng lưu ý, những cuộc khủng hoảng chính trị và quân sự không phải lúc nào cũng kết thúc theo kịch bản mà các bên mong muốn.

Liệu có còn khả năng thỏa hiệp?

Dù vậy theo các chuyên gia, vẫn có thể tồn tại một lối thoát cho Mỹ trong cuộc khủng hoảng với Iran.

Bản ghi nhớ hồi tháng 6 được nhận định vốn không phải là một thỏa thuận đặc biệt có lợi cho Mỹ. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh hiện nay, việc dựa trên khuôn khổ đó để tiếp tục thương lượng có thể vẫn là lựa chọn tốt hơn so với việc duy trì tình trạng đóng cửa eo biển Hormuz hoặc nối lại một cuộc chiến quy mô lớn.

Một số yêu cầu hiện nay của Iran cũng có thể được đưa vào quá trình thương lượng. Chẳng hạn, yêu cầu bồi thường có thể được xem xét cùng với các điều khoản về dỡ bỏ trừng phạt và giải phóng tài sản bị đóng băng. Những nội dung còn chưa rõ trong bản ghi nhớ trước đây và đề xuất mới của Iran cũng có thể được cụ thể hóa để tránh cách hiểu khác nhau.

Nhìn chung, đối với Tổng thống Donald Trump, thách thức trước mắt là tìm được điểm cân bằng giữa duy trì sức ép với Iran và tạo không gian cho một thỏa thuận có thể giúp mở lại eo biển Hormuz, giảm căng thẳng khu vực và tránh một vòng xung đột mới.

Điều quan trọng là liệu Mỹ và Iran có thể biến những khuôn khổ từng đạt được thành một thỏa thuận thực chất hay không. Những diễn biến tại eo biển Hormuz cho thấy thời gian và chi phí kinh tế của việc kéo dài bế tắc không còn nhiều.