Nhân chuyện cà phê, nói về gạo

Nghị định 109 có hiệu lực từ 1.10.2011. Thời điểm đó, có 107 doanh nghiệp được Bộ Công thương cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện xuất khẩu gạo. Như vậy, số doanh nghiệp không được phép xuất khẩu gạo chỉ chiếm gần 60% (155/262 doanh nghiệp) so với trước đây. Đến giữa tháng 10, số doanh nghiệp được cấp phép xuất khẩu gạo đã lên tới 130. Đáng lưu ý, trong số 130 doanh nghiệp được cấp phép nói trên, có cả những doanh nghiệp chưa bao giờ xuất khẩu gạo. Và rất có thể, số doanh nghiệp được xuất khẩu gạo còn tiếp tục tăng thêm nữa.

Đây là những con số mà các chuyên gia trong lĩnh vực nông nghiệp cho rằng, đã vượt ngoài mọi dự tính của những người chấp bút Nghị định, các doanh nghiệp ngành gạo và các nhà nghiên cứu. Nó cũng khiến người ta nhớ đến lời của Vụ trưởng Vụ Xuất nhập khẩu, Bộ Công thương hồi tháng 8 năm nay, rằng với tốc độ đầu tư hiện nay, số 50 - 60 doanh nghiệp tham gia xuất khẩu gạo là phù hợp với tính toán của bộ.

Trong lĩnh vực xuất khẩu gạo, thị trường đã chứng kiến nhiều phen giá cả hỗn loạn mà nguyên nhân là doanh nghiệp do không có kho tàng, không có cơ sở chế biến, không dự trữ đủ lượng gạo cần thiết cho xuất khẩu, khi ký được hợp đồng xuất khẩu mới đi mua gom gạo từ thương lái. Chính điều đó dẫn đến tình trạng tranh mua, tranh bán gây bất ổn cho thị trường. Và đây cũng là một trong những cơ sở thúc đẩy sự ra đời của Nghị định 109 nhằm hạn chế các hoạt động của những thương nhân chỉ mua đi bán lại, lướt sóng trên thị trường hay xuất khẩu gạo kém chất lượng, ảnh hưởng đến uy tín gạo Việt Nam. Các chuyên gia đã dự đoán rằng, Nghị định 109 sẽ gây ra thay đổi lớn trên thị trường lúa gạo, đầu tiên là cơ cấu lại thành phần doanh nghiệp tham gia xuất khẩu và tiếp theo là chuẩn bị cho ngành lúa gạo trước cuộc đổ bộ của doanh nghiệp nước ngoài khi Việt Nam mở cửa thị trường vào đầu năm 2011. Đồng thời, làm cho các doanh nghiệp nhỏ muốn kinh doanh phải liên kết lại với nhau, giúp họ chuyên nghiệp hơn trong kinh doanh xuất khẩu gạo. Nhưng thực tế không hẳn đúng như vậy. Mặc dù cho rằng, chưa có căn cứ để khẳng định ngành lúa gạo nước ta cần bao nhiêu doanh nghiệp để đem lại mức lợi nhuận chấp nhận được và hiệu quả trong dài hạn, nhưng ông Phạm Quang Diệu, Chuyên gia của Viện Chính sách và Chiến lược PTNT cũng nhận định: Nghị định 109 đang đi theo hướng vượt ra ngoài sự kỳ vọng của các doanh nghiệp lớn trong ngành gạo: muốn có một sân chơi chỉ một số ít người có năng lực đầy đủ tham gia.

Mới đây, Bộ NN và PTNT trấn an rằng, mục đích đưa ra quy định xuất khẩu cà phê có điều kiện là chọn lọc những doanh nghiệp lớn, đầu tư sâu cho chế biến, dĩ nhiên, doanh nghiệp nhỏ muốn tồn tại buộc phải liên kết với nhau, như vậy, ngành cà phê mới thay đổi về chất và lượng. Nhưng doanh nghiệp kinh doanh cà phê có thể yên tâm hay không, nhất là khi nhìn vào câu chuyện kinh doanh có điều kiện của ngành lúa gạo?