Nâng cao chất lượng tạp chí khoa học Việt Nam: Từ Scopus, Web of Science đến chuẩn mực thực chất
Nâng cao chất lượng tạp chí khoa học Việt Nam không chỉ hướng tới việc được lập chỉ mục trong Scopus và Web of Science, mà quan trọng hơn là xây dựng năng lực xuất bản, uy tín học thuật và giá trị khoa học thực chất. Đây là nội dung được nhấn mạnh tại Hội thảo khoa học quốc gia “Nâng cao chất lượng các tạp chí khoa học của Việt Nam theo chuẩn Scopus và Web of Science”, diễn ra ngày 18/9 tại Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải (UTT).
Hội thảo do Đảng ủy các trường Đại học, Cao đẳng Hà Nội chủ trì, phối hợp với Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Đại học Bách khoa Hà Nội và Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia “Nâng cao chất lượng các tạp chí khoa học của Việt Nam theo chuẩn Scopus và Web of Science”.
Hội thảo quy tụ khoảng 300 đại biểu là đại diện các cơ quan Trung ương, thành phố Hà Nội, các bộ, ngành, cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu, cơ quan báo chí - xuất bản, cùng các nhà khoa học, chuyên gia và đội ngũ làm công tác tạp chí khoa học.
Hội thảo hướng tới một mục tiêu có ý nghĩa chiến lược: thúc đẩy các tạp chí khoa học Việt Nam phát triển thực chất, chuyên nghiệp, từng bước được cộng đồng khoa học quốc tế thừa nhận, qua đó nâng cao năng lực nghiên cứu, tự chủ tri thức và vị thế học thuật của các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam.
Scopus, Web of Science không phải đích đến cuối cùng
Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc – Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật cho biết, Hội thảo được tổ chức vào thời điểm khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục đại học đang đứng trước những yêu cầu phát triển mới.
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là “đột phá quan trọng hàng đầu”, là động lực chính để phát triển đất nước. Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo tiếp tục đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ giáo dục đại học, gắn đào tạo với nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
Những định hướng đó không chỉ đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực nghiên cứu, mà còn đặt ra một vấn đề rất căn bản: tri thức được tạo ra phải được kiểm chứng, công bố và lan tỏa như thế nào để thực sự đóng góp vào sự phát triển của khoa học và của đất nước? Ở đây, tạp chí khoa học giữ một vị trí đặc biệt.
Theo PGS.TS Vũ Trọng Lâm, tạp chí khoa học không đơn thuần là nơi đăng tải kết quả nghiên cứu, càng không chỉ là phương tiện đáp ứng yêu cầu công bố của nhà khoa học.
Một tạp chí khoa học đúng nghĩa là một thiết chế của đời sống học thuật: nơi tri thức được thẩm định, phản biện, kiểm chứng và công bố; nơi những ý tưởng khoa học được trao đổi, tranh luận và tiếp tục phát triển; đồng thời là một trong những cầu nối quan trọng giữa cộng đồng khoa học Việt Nam với cộng đồng khoa học quốc tế.
Bởi vậy, chất lượng một tạp chí không chỉ phản ánh năng lực của Ban Biên tập. Phía sau một tạp chí có uy tín phải là một nền tảng nghiên cứu đủ mạnh, một cộng đồng học thuật nghiêm túc, một quy trình phản biện đáng tin cậy, một cơ chế quản trị chuyên nghiệp, một môi trường tôn trọng liêm chính khoa học và một năng lực hội nhập đủ sâu.
Đây cũng là cách chúng ta cần tiếp cận câu chuyện Scopus và Web of Science.
“Việc các tạp chí khoa học Việt Nam được lập chỉ mục trong những cơ sở dữ liệu quốc tế có uy tín là cần thiết và có ý nghĩa. Nhưng nếu chỉ nhìn Scopus hay Web of Science như một “đích đến”, chúng ta rất dễ tập trung vào các yêu cầu kỹ thuật mà chưa đi đến phần cốt lõi của vấn đề.
Đích đến thực chất phải là chất lượng khoa học. Scopus và Web of Science, xét đến cùng, là những hệ thống ghi nhận một quá trình chuẩn hóa lâu dài về chất lượng nội dung, quản trị biên tập, phản biện, đạo đức xuất bản, tính ổn định và ảnh hưởng học thuật.
Vì vậy, một tạp chí không thể phát triển bền vững chỉ bằng cách “làm cho đủ tiêu chí”. Những chuẩn mực bên ngoài chỉ thực sự có ý nghĩa khi chúng trở thành năng lực bên trong của chính tạp chí” – ông Lâm nhấn mạnh.
PGS.TS Vũ Trọng Lâm cho rằng cần đặt lại câu hỏi. Không chỉ hỏi: Làm thế nào để tạp chí vào Scopus hoặc Web of Science? Mà quan trọng hơn phải hỏi: Làm thế nào để xây dựng được một tạp chí có chất lượng khoa học thực chất, có uy tín học thuật, có bản sắc, có khả năng tham gia lâu dài vào đời sống khoa học quốc tế?
Khi trả lời được câu hỏi thứ hai, câu hỏi thứ nhất sẽ có cơ sở để giải quyết một cách căn cơ và bền vững.
Phát triển một tạp chí khoa học có uy tín là công việc tính bằng nhiều năm. Nó cần nguồn lực; cần đội ngũ; cần hạ tầng xuất bản số; cần mạng lưới chuyên gia và phản biện; cần nguồn bài có chất lượng; cần cơ chế khuyến khích phù hợp và, quan trọng hơn, cần một chiến lược phát triển đủ ổn định để không bị chi phối bởi những mục tiêu ngắn hạn.
Theo ông Lâm, một Tổng Biên tập hay một Ban Biên tập, dù tâm huyết đến đâu, cũng không thể tự mình giải quyết toàn bộ những vấn đề đó. Vì vậy, phát triển tạp chí khoa học cần được đặt vào chiến lược phát triển khoa học và uy tín học thuật của chính cơ sở chủ quản. Cấp ủy phải tạo quyết tâm và định hướng; người đứng đầu phải chuyển định hướng thành cơ chế, nguồn lực và trách nhiệm; Hội đồng Biên tập, Ban Biên tập và cộng đồng khoa học phải chuyển những điều kiện đó thành chất lượng học thuật.
Quốc tế hóa tạp chí cần đi vào chiều sâu
PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc – Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật cho rằng, cần hiểu đúng về quốc tế hóa tạp chí khoa học. Quốc tế hóa không chỉ là tăng số bài viết bằng tiếng Anh, mời thêm một số thành viên nước ngoài vào Hội đồng Biên tập hay tìm kiếm tác giả quốc tế.
Chiều sâu của quốc tế hóa nằm ở chất lượng câu hỏi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, chuẩn mực phản biện và khả năng tham gia vào các cuộc đối thoại khoa học có ý nghĩa.
Hội nhập quốc tế cũng không đồng nghĩa với việc xa rời các vấn đề của Việt Nam. Ngược lại, một trong những giá trị quan trọng của hệ thống tạp chí khoa học Việt Nam phải là đưa những vấn đề của Việt Nam vào đối thoại khoa học quốc tế; đồng thời đưa tri thức và chuẩn mực tiến bộ của thế giới phục vụ sự phát triển của đất nước. Đó mới là hội nhập có chiều sâu.
Nguồn lực con người là nền tảng
Tham luận tại hội thảo, PGS.TS Nguyễn Hoàng Long, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Giao thông Vận tải cho rằng, để xây dựng một tạp chí đạt chuẩn quốc tế, hướng tới nằm trong chỉ mục Scopus hoặc Web of Science, một trong những yếu tố quan trọng đầu tiên là nguồn lực con người.
Theo PGS.TS Nguyễn Hoàng Long, tạp chí phải có hội đồng biên tập quốc tế; đội ngũ có đủ năng lực học thuật, tiếng Anh; đồng thời có cán bộ đủ năng lực quản lý dữ liệu cũng như đáp ứng các yêu cầu nghiệp vụ.
Trong giai đoạn ban đầu, khi vai trò của tạp chí chưa thực sự được đặt đúng mức và chưa nhận được sự quan tâm tương xứng, việc bố trí nguồn lực thường chưa đáp ứng được yêu cầu.
Một vấn đề khác là quốc tế hóa thực chất. Theo ông Long, đây là yếu tố đặc biệt quan trọng. Chỉ khi có sự quốc tế hóa thực chất đối với hoạt động khoa học, công nghệ mới có thể tạo ra những công bố có giá trị khoa học và tầm quốc tế.
Khi đó, tạp chí mới có thể thu hút các nhà khoa học gửi bài, tìm đọc và trích dẫn. Đây cũng là cơ sở để các tạp chí khoa học của Việt Nam đáp ứng những yêu cầu, chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là yêu cầu của Scopus hoặc Web of Science.
Đặt tạp chí trong chiến lược phát triển khoa học
Chia sẻ về cách làm tại Trường Đại học Công nghệ Giao thông Vận tải, PGS.TS Nguyễn Hoàng Long cho biết, trước hết nhà trường đặt tạp chí khoa học trong chiến lược phát triển khoa học, công nghệ dài hạn; coi đây là một yếu tố quan trọng, cùng với những sản phẩm khoa học, công nghệ có khả năng ứng dụng cao hoặc thương mại hóa.
Để đạt được yêu cầu đó, nhà trường không chỉ quan tâm, đầu tư cho tạp chí mà còn chú trọng đến hệ sinh thái khoa học phía sau tạp chí.
Đặc biệt là việc kết nối, hợp tác quốc tế để các nhà khoa học trên thế giới tham gia một cách thực chất vào hệ sinh thái khoa học, công nghệ của nhà trường, cùng với các hoạt động đào tạo.
Theo ông Long, đây là những yếu tố có thể giúp các cơ sở giáo dục đại học tiếp cận và đạt được kết quả trong một khoảng thời gian ngắn.
“Tôi tin rằng, nếu chúng ta có một bước đi rất rõ ràng thì kể cả đối với một trường đại học còn non trẻ hoặc một tạp chí còn non trẻ, vẫn hoàn toàn có đủ điều kiện và khả năng đáp ứng chuẩn quốc tế, cũng như hướng đến nằm trong chỉ mục Scopus hoặc Web of Science”, PGS.TS Nguyễn Hoàng Long nhấn mạnh.
Theo Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Giao thông Vận tải, trong giai đoạn hiện nay, với sự quan tâm của Đảng, Chính phủ và các bộ, ngành, nhất là khi Nghị quyết 57 và Nghị quyết 71 được ban hành, đây là động lực rất lớn để các cơ sở giáo dục đại học triển khai hoạt động khoa học, công nghệ thực chất, qua đó có thể hội nhập quốc tế một cách bền vững.
Các báo cáo và thảo luận tại Hội thảo cùng hội tụ ở một nhận thức: Scopus và Web of Science là những chuẩn tham chiếu quốc tế quan trọng, nhưng đích đến cuối cùng vẫn là chất lượng khoa học thực chất.
Một tạp chí chỉ có thể phát triển bền vững khi chất lượng bài báo được bảo đảm, phản biện độc lập và nghiêm túc, đạo đức xuất bản được tôn trọng, quản trị dựa trên dữ liệu, hạ tầng số được làm chủ và mức độ quốc tế hóa được nâng lên bằng những hợp tác học thuật thực chất.
Điểm nhấn mang tính hành động của Hội thảo là Lễ ký kết Biên bản cam kết ghi nhớ giữa 20 đơn vị thành viên về phối hợp nâng cao chất lượng tạp chí khoa học Việt Nam theo chuẩn Scopus và Web of Science giai đoạn 2026 - 2030.
Việc ký kết không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, mà đặt nền móng cho một cơ chế hợp tác liên trường, đơn vị trong phát triển tạp chí khoa học theo chuẩn quốc tế.
JSTT: Từ nguồn lực nội tại đến chuẩn quốc tế
Một điểm nhấn của Hội thảo là trường hợp Journal of Science and Transport Technology (JSTT) của Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải.
Được thành lập từ năm 2021 và định hướng theo chuẩn quốc tế ngay từ đầu, JSTT được UTT trực tiếp đầu tư, quản trị và phát triển chủ yếu bằng nguồn lực nội tại.
Sau hơn ba năm, Tạp chí được Scopus chấp nhận lập chỉ mục; khoảng một năm sau tiếp tục nâng hạng từ Q4 lên Q3 và được Scopus mở rộng theo định hướng tạp chí quốc tế đa ngành.
Giá trị lớn nhất của trường hợp JSTT không chỉ nằm ở một chỉ mục hay một thứ hạng. Dấu ấn đặc biệt là việc một trường đại học Việt Nam có thể chủ động xây dựng thương hiệu xuất bản khoa học của chính mình, làm chủ quy trình biên tập - phản biện, hạ tầng số, mạng lưới học thuật và định hướng phát triển, nhưng vẫn đạt được sự thừa nhận của một cơ sở dữ liệu quốc tế lớn.
Kinh nghiệm này củng cố niềm tin rằng các cơ sở giáo dục đại học Việt Nam hoàn toàn có thể phát triển tạp chí đạt chuẩn quốc tế nếu có chiến lược rõ ràng, quản trị chuyên nghiệp, đầu tư bền bỉ và cam kết chất lượng từ lãnh đạo đến đội ngũ thực hiện.
Từ một trường hợp cụ thể, thông điệp được mở rộng thành một định hướng có tính hệ thống: nếu từng trường chủ động nâng chuẩn tạp chí của mình và đồng thời liên kết để chia sẻ chuyên gia, phản biện, hạ tầng, dữ liệu, kinh nghiệm quản trị và nguồn lực quốc tế hóa, Việt Nam có thể từng bước hình thành một hệ thống tạp chí khoa học mạnh hơn, có uy tín cao hơn và hiện diện rõ nét hơn trên bản đồ khoa học quốc tế.
