“Nạn nhân” tiếp theo của cuộc chiến Mỹ - Iran: Lương thực toàn cầu?

Tại thị trấn Lian, cách Thủ đô Manila khoảng ba giờ lái xe, ông Bic Pagkaliwangan, một nông dân trồng rau đang chứng kiến khoản thu nhập vốn đã ít ỏi của mình sụt giảm mạnh kể từ khi giá dầu tăng vọt sau cuộc chiến giữa Mỹ và Iran.

Ông cho biết, chi phí thuê máy nông nghiệp chạy bằng dầu diesel đã tăng 25%, trong khi chi phí vận chuyển nông sản ra chợ cũng leo thang. Với cà chua, hiện ông chỉ bán được 25 peso/kg; với đậu bắp là 30 peso/kg. Nếu giá dầu tiếp tục tăng, việc sản xuất nông nghiệp quy mô thương mại có thể không còn hiệu quả.

“Tạm thời, chúng tôi vẫn phải tiếp tục và chấp nhận rủi ro”, ông Pagkaliwangan nói.

Từ ruộng đồng đến ngư trường

Tại một cộng đồng ngư dân gần trang trại của ông Pagkaliwangan, khoảng một phần ba trong số 60 thành viên đăng ký của hiệp hội đánh cá địa phương đã phải tìm việc ở các ngành khác như xây dựng, theo ông Elluterio Quezon, Chủ tịch hiệp hội.

Ngư dân hiện không còn ra các ngư trường xa bờ có sản lượng tốt nhất vì chi phí nhiên liệu quá cao. Trong một chuyến biển gần đây, ông Quezon chỉ đánh bắt được 3 kg cá mó, bán được 300 peso - vừa đủ trả tiền xăng.

“Nếu tôi không thể kiếm sống vì giá xăng tiếp tục tăng, tôi sẽ phải neo thuyền”, ông nói.

Gia đình ông cũng không còn dùng khí đốt hóa lỏng để nấu ăn - một mặt hàng khác tăng giá mạnh - mà chuyển sang dùng than củi.

Trong khi đó, nông dân trồng lúa Rodel Malinay cho biết ông đã chuyển sang thuê lao động theo ngày thay vì duy trì 3-5 người làm thường xuyên, đồng thời tự làm nhiều việc thủ công hơn. Chi phí lao động tăng 25% vì người lao động cũng cần thu nhập cao hơn để bù đắp chi tiêu.

Một bao phân đạm mà công nhân đang rải trên ruộng gần đây có giá 2.600 peso, tương đương khoảng 43 USD, tăng 40% so với vài tháng trước.

Dù vậy, ông Malinay vẫn quyết định tiếp tục sản xuất: “Nếu chúng tôi không trồng trọt, chúng tôi sẽ không có cái để ăn”.

Eo biển Hormuz và tác động dây chuyền

Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa - tuyến hàng hải quan trọng không chỉ đối với dầu mỏ và khí đốt mà còn với nguồn cung phân bón - đang ảnh hưởng đến sản xuất lương thực toàn cầu, đặc biệt tại các quốc gia nghèo, nơi nông dân dễ tổn thương hơn trước cú sốc chi phí.

Diễn biến này làm gia tăng lo ngại giá thực phẩm sẽ tăng trong thời gian dài, thậm chí có thể dẫn tới thiếu hụt nếu nông dân bỏ ruộng hoặc giảm sử dụng phân bón.

Khủng hoảng đang lan rộng tại châu Á và nhiều nền kinh tế đang phát triển. Tại Thái Lan - một trong những nước xuất khẩu thủy sản lớn - nhiều đội tàu cá đã phải nằm bờ vì chi phí nhiên liệu tăng cao.

Philippines là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất trước cú sốc năng lượng hiện nay, do gần như toàn bộ dầu mỏ nhập khẩu đều đến từ Trung Đông. Phần lớn nhiên liệu và các sản phẩm dầu tinh chế khác của nước này cũng được nhập từ các quốc gia châu Á vốn phụ thuộc vào nguồn dầu từ khu vực này.

Ông Andrew Jeffries, Giám đốc quốc gia của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Philippines nhận định: “Các nước đang phát triển nói chung, và Philippines nói riêng, có những điểm yếu nghiêm trọng do cuộc khủng hoảng Trung Đông và cú sốc nguồn cung năng lượng. Người dân không có mức thu nhập để hấp thụ cú sốc này như ở các nước phát triển”.

Tới giữa và cuối tháng 4, giá dầu diesel tiêu chuẩn tại Manila đã lên tới 123 peso/lít, tương đương khoảng 7,69 USD/gallon, cao hơn gấp đôi so với hai tháng trước khi xung đột với Iran bắt đầu.

Cú sốc giá cả buộc một số nông dân ở các khu vực xa xôi phải bỏ mặc nông sản ngoài đồng thay vì thu hoạch trong tình trạng thua lỗ. Khoảng 1/5 lực lượng lao động Philippines làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp, đồng nghĩa bất kỳ quyết định cắt giảm sản xuất nào cũng có thể kéo theo hệ lụy đối với toàn bộ nền kinh tế.

Nguy cơ bất ổn xã hội

Trước áp lực gia tăng, Chính phủ Philippines đã ban bố tình trạng khẩn cấp và triển khai một số biện pháp hỗ trợ có mục tiêu, như miễn phí cao tốc cho xe tải chở nông sản tươi sống, trợ giá nhiên liệu cho tài xế vận tải, nông dân và ngư dân.

Tuy nhiên, giá lương thực tăng cao làm dấy lên lo ngại sẽ kéo theo những hệ quả chính trị. Theo các nhà quan sát, tình trạng này có thể thổi bùng bất mãn tại Philippines - đồng minh thân cận nhất của Mỹ ở Đông Nam Á - hoặc Indonesia, quốc gia vừa ký thỏa thuận hợp tác quốc phòng lớn với Washington.

Lãnh đạo của cả hai nước từng đối mặt với các cuộc biểu tình quy mô lớn trong năm ngoái liên quan tới tham nhũng và chi phí sinh hoạt tăng cao, ngay cả trước khi giá dầu leo thang.

Ông Blake Berger, Phó Giám đốc tổ chức nghiên cứu Verve Research chuyên về Đông Nam Á cho rằng: “Khả năng một bộ phận dân cư rơi trở lại cảnh nghèo đói sẽ càng làm gia tăng nguy cơ bất ổn trong nước”.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh xung đột địa chính trị tiếp tục kéo dài và chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng mong manh, tác động của cuộc xung đột Mỹ - Iran không chỉ dừng ở thị trường năng lượng mà đang lan sâu tới bữa ăn hằng ngày của hàng triệu người dân. Với các quốc gia đang phát triển, nơi nông nghiệp vẫn là sinh kế của phần lớn dân cư, giá nhiên liệu và phân bón tăng cao có thể nhanh chóng biến thành khủng hoảng an sinh. Khi đó, điều được chờ đợi không chỉ là sự hạ nhiệt của giá dầu, mà còn là một giải pháp ngoại giao đủ sức ngăn thế giới phải trả giá bằng an ninh lương thực.

Như ông Bic Pagkaliwangan buồn bã bày tỏ: “Hy vọng Iran và Mỹ sẽ đạt được thỏa thuận, để chúng tôi có thể trở lại cuộc sống như trước đây”.