Nam Phi cải cách mạnh mẽ nền công vụ

Biến cải cách thành thay đổi thực chất

Tháng 9/2026, tính cấp thiết của cải cách một lần nữa được nhấn mạnh tại Ủy ban Điều tra Madlanga về tham nhũng trong lực lượng cảnh sát và các cơ quan an ninh của Nam Phi.

Trong phiên điều trần, Chủ tịch Ủy ban Công vụ Nam Phi Somadoda Fikeni cảnh báo về những hạn chế trong quản trị, trách nhiệm giải trình và thực thi chính sách; ông cho rằng vấn đề của Nam Phi không nằm ở việc thiếu chính sách, mà ở việc nhiều chính sách không được thực hiện, và gọi hiện tượng này là “nền kinh tế chính trị của sự kém hiệu quả”. Đáng chú ý, lời cảnh báo của ông Fikeni được đưa ra cùng thời điểm Tổng thống Cyril Ramaphosa ký ban hành Luật Ủy ban công vụ, vốn được kỳ vọng sẽ khép lại một số khoảng trống trong cơ chế trách nhiệm giải trình của khu vực công.

Luật Ủy ban công vụ là một phần trong bộ 3 cải cách pháp lý về khu vực công của Nam Phi. Hai luật còn lại là Luật Sửa đổi công vụ (số 9 năm 2025) và Luật Sửa đổi quản lý hành chính công (số 7 năm 2025).

Ba luật này tạo ra thay đổi đáng kể đối với các quy tắc điều chỉnh hệ thống hành chính công Nam Phi, từ việc xác định ai thực hiện thẩm quyền hành chính, cách thức các nhà quản lý cấp cao chịu trách nhiệm giải trình, cho đến phương thức đào tạo và phát triển năng lực cho đội ngũ công chức. Các luật cũng quy định về quản lý xung đột lợi ích và tăng cường bảo vệ những giá trị hiến định chi phối nền hành chính công.

Nền tảng hiến định và bài học từ quá trình cải cách

Nền tảng của các luật mới nằm ở Điều 195 của Hiến pháp Nam Phi năm 1996. Điều khoản này yêu cầu nền hành chính công phải thúc đẩy và duy trì “tiêu chuẩn cao về đạo đức nghề nghiệp”, đồng thời bảo đảm các nguồn lực công được sử dụng hiệu quả, tiết kiệm và đúng mục đích. Nền hành chính phải hướng tới phát triển và đáp ứng nhu cầu của người dân.

Hiến pháp cũng đặt ra các yêu cầu về trách nhiệm giải trình, minh bạch, cung cấp dịch vụ công công bằng và không thiên vị, quản trị nguồn nhân lực tốt, cũng như bảo đảm nền hành chính công phản ánh rộng rãi thành phần của xã hội Nam Phi.

Điều 196 trao cho Ủy ban Công vụ quyền thúc đẩy các giá trị và nguyên tắc được quy định tại Điều 195 trong toàn bộ nền công vụ. Những nguyên tắc này không chỉ áp dụng cho các cơ quan hành chính công ở cấp quốc gia và cấp tỉnh, mà còn có phạm vi rộng hơn đối với các cơ quan nhà nước.

Trước đây, Ủy ban Công vụ từng tập trung vào nhiều vấn đề hiện vẫn nằm ở trung tâm của quá trình cải cách: làm thế nào để bảo vệ nguyên tắc trọng dụng nhân tài trong bổ nhiệm; làm thế nào để các nhà quản lý cấp cao phải chịu trách nhiệm; ranh giới giữa quyền lực chính trị và quản trị hành chính cần được xác định ra sao; làm thế nào để đạo đức công vụ trở thành một phần thường nhật của hoạt động hành chính; và làm thế nào để nền hành chính công phải chịu trách nhiệm trước người dân.

Tuy nhiên, khuôn khổ pháp lý trước đây chưa giải quyết đầy đủ một số vấn đề về phạm vi, năng lực và cơ chế vận hành của Ủy ban. Luật mới nhằm củng cố vị thế thể chế và làm rõ hơn những chức năng này.

Ở quá trình cải cách hiện nay, các luật tập trung vào việc xây dựng một nhà nước có năng lực và định hướng phát triển như trong Kế hoạch Phát triển quốc gia: tầm nhìn 2030, trong đó kêu gọi xây dựng nền công vụ chuyên nghiệp, tăng cường kỹ năng kỹ thuật và chuyên môn, đồng thời xác lập rõ hơn việc phân quyền, trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát.

Khung chuyên nghiệp hóa nền công vụ được công bố năm 2022 cũng đã cụ thể hóa định hướng này. Khung đề cập đến cách thức nhân sự gia nhập khu vực công; cách các vị trí cấp cao được bổ nhiệm theo hướng dựa nhiều hơn vào năng lực và quy trình đánh giá kỹ thuật chặt chẽ; cũng như cách công chức được định hướng, đào tạo, đánh giá và hỗ trợ trong suốt quá trình nghề nghiệp. Khung này trở thành một trong những nền tảng chính sách quan trọng của chương trình chuyên nghiệp hóa khu vực công, trong bối cảnh Nam Phi tiếp tục triển khai các cải cách về pháp luật và thể chế.

Phép thử đối với bộ máy nhà nước

Luật sửa đổi Công vụ tạo ra thay đổi quan trọng về phân bổ thẩm quyền trong các cơ quan hành chính. Theo những thay đổi mới, người đứng đầu các cơ quan hành chính được trao thêm nhiều thẩm quyền quản trị và nhân sự vốn trước đây thuộc về các cơ quan hành pháp, trong khi Tổng thống và Thủ hiến vẫn giữ vai trò đối với việc bổ nhiệm và các vấn đề nghề nghiệp của người đứng đầu cơ quan. Sự thay đổi này đồng thời làm tăng yêu cầu đối với việc lựa chọn người đứng đầu các cơ quan hành chính. Khi được trao nhiều quyền hơn, họ phải được bổ nhiệm thông qua quy trình tạo ra niềm tin lớn hơn về tính liêm chính và năng lực chuyên môn.

Luật Sửa đổi quản lý hành chính công tập trung vào khía cạnh khác của vấn đề: củng cố vị trí pháp lý của Trường Hành chính quốc gia và cơ sở pháp lý cho hoạt động giáo dục, đào tạo, đánh giá và phát triển nghề nghiệp trong toàn bộ hệ thống hành chính công. Luật mới này cũng cũng củng cố các quy định về liêm chính, trong đó có những hạn chế đối với việc công chức và người lao động trong khu vực công kinh doanh với nhà nước.

Trong khi đó, Luật Ủy ban Công vụ củng cố chính cơ quan có nhiệm vụ thúc đẩy các giá trị hiến định của nền hành chính. Luật thiết lập một ban thư ký cho Ủy ban Công vụ và mở rộng phạm vi hoạt động của ủy ban tới chính quyền địa phương và các cơ quan nhà nước. Việc mở rộng phạm vi này phù hợp với định hướng xây dựng hệ thống hành chính công có tính thống nhất hơn, dù việc triển khai đối với chính quyền địa phương và các cơ quan nhà nước sẽ được thực hiện theo từng giai đoạn.

Nhìn riêng từng luật, những thay đổi có thể được xem là những điều chỉnh về thẩm quyền, tổ chức và quy trình. Nhưng khi đặt cả ba đạo luật cạnh nhau, ý nghĩa của cuộc cải cách trở nên rõ ràng hơn. Thẩm quyền hành chính đang được đưa gần hơn tới những người phải chịu trách nhiệm về hoạt động của các cơ quan. Các vị trí quản lý cấp cao được đặt trước yêu cầu chuyên nghiệp hóa lớn hơn. Cơ chế giáo dục và phát triển nghề nghiệp cho công chức được củng cố. Các quy định về liêm chính được tăng cường. Đồng thời, thiết chế hiến định chịu trách nhiệm thúc đẩy các giá trị và nguyên tắc của Điều 195 được củng cố và mở rộng phạm vi hoạt động.