Mỹ tấn công Iran có hợp pháp theo luật quốc tế?

Trước các cuộc tấn công Iran của Mỹ và Israel, nhiều chuyên gia luật và nhân quyền cho rằng, các hành động này không đáp ứng những điều kiện chặt chẽ của luật quốc tế về việc sử dụng vũ lực, trong khi một số chính phủ bày tỏ quan điểm thận trọng hoặc ủng hộ có điều kiện.

Cơ sở pháp lý của việc sử dụng vũ lực

Theo Hiến chương Liên Hợp Quốc (LHQ), việc sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế bị cấm, trừ hai trường hợp: (i) tự vệ khi xảy ra một “cuộc tấn công vũ trang”, hoặc (ii) được Hội đồng Bảo an LHQ cho phép.

Trong tuyên bố chính thức, Bộ trưởng Quốc phòng Israel, ông Israel Katz cho biết, các cuộc tấn công là hành động “phủ đầu” nhằm loại bỏ mối đe dọa từ Iran đối với an ninh quốc gia. Mỹ cũng khẳng định chiến dịch nhằm ngăn chặn Iran phát triển vũ khí hạt nhân và hạn chế các hoạt động mà Washington và Tel Aviv coi là gây bất ổn khu vực, bao gồm việc Tehran ủng hộ lực lượng Hezbollah.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia luật quốc tế cho rằng, các lập luận này chưa đáp ứng tiêu chuẩn pháp lý về “tự vệ trước một cuộc tấn công sắp xảy ra”.

Ý kiến từ giới học giả

Ông Ben Saul, Giáo sư Luật quốc tế tại Đại học Sydney và là Báo cáo viên đặc biệt của LHQ về nhân quyền và chống khủng bố nhận định, hành động quân sự này đi ngược lại nguyên tắc cấm sử dụng vũ lực xâm lược - một nền tảng của trật tự quốc tế kể từ năm 1945.

Theo ông, không có bằng chứng cho thấy đã xảy ra một cuộc tấn công vũ trang từ phía Iran, cũng như không có dấu hiệu rõ ràng về một mối đe dọa cận kề có thể biện minh cho hành động tự vệ.

“Không có bất kỳ lập luận hợp lý nào theo luật quốc tế có thể coi đây là hành động tự vệ. Trường hợp này hoàn toàn không tiệm cận với khái niệm tự vệ trước một cuộc tấn công sắp xảy ra. Iran chưa làm giàu uranium đến mức có thể chế tạo bất kỳ thiết bị hạt nhân nào. Các chuyên gia đều thống nhất rằng Iran không sở hữu vũ khí hạt nhân”.

Cùng quan điểm, Giáo sư Don Rothwell thuộc Đại học Quốc gia Australia cho rằng, chưa có bằng chứng công khai nào chứng minh Iran đang chuẩn bị tấn công Mỹ hoặc Israel. Ông cũng lưu ý Hội đồng Bảo an LHQ chưa thông qua bất kỳ nghị quyết nào cho phép sử dụng vũ lực đối với Iran.

“Không có bằng chứng về một cuộc tấn công vũ trang, không có bằng chứng cho thấy Iran đang chuẩn bị tấn công Israel hoặc Mỹ, và cũng không có bằng chứng rằng Iran có vũ khí hạt nhân có khả năng thực hiện một cuộc tấn công như vậy. Không có cơ sở hợp pháp nào để viện dẫn quyền sử dụng vũ lực như cách Mỹ và Israel dường như đã làm trong trường hợp này”, ông nói.

Giáo sư Emily Crawford thuộc Đại học Sydney đánh giá, các cuộc không kích “không tiệm cận” tiêu chuẩn phù hợp với luật quốc tế. Theo bà, các dữ liệu công khai hiện nay không cho thấy Iran sắp thực hiện một cuộc tấn công có thể kích hoạt quyền tự vệ của Mỹ.

Bà Crawford cũng cho rằng, xét theo luật pháp Mỹ, quyền tuyên chiến thuộc về Quốc hội, và việc tiến hành hành động quân sự mà không có sự phê chuẩn của cơ quan lập pháp có thể đặt ra vấn đề về thẩm quyền hiến định.

“Luật của Mỹ quy định rất rõ rằng quyền quyết định tiến hành một cuộc chiến thuộc về Quốc hội. Nhưng Tổng thống Donald Trump đã hoàn toàn bỏ qua Quốc hội trong trường hợp này”.

Phản ứng quốc tế

Chính phủ Australia tuyên bố ủng hộ các nỗ lực nhằm ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân và đe dọa hòa bình, an ninh quốc tế. Tuy nhiên, khi được hỏi trực tiếp về tính hợp pháp của các cuộc tấn công, Thủ tướng Anthony Albanese không đưa ra đánh giá cụ thể, cho rằng đó là vấn đề của các bên trực tiếp liên quan.

Một số quốc gia khác bày tỏ quan điểm rõ ràng hơn. Thụy Sĩ bày tỏ quan ngại sâu sắc và kêu gọi các bên tôn trọng luật pháp quốc tế, đồng thời sẵn sàng đóng vai trò trung gian đối thoại. Ngoại trưởng Na Uy Espen Barth Eide cho rằng, một cuộc tấn công phủ đầu chỉ có thể được biện minh khi tồn tại mối đe dọa cận kề, điều mà theo ông chưa được chứng minh trong trường hợp này.

Theo một số học giả, việc các quốc gia ủng hộ hoặc im lặng trước những hành động bị cho là vi phạm luật quốc tế có thể tạo tiền lệ bất lợi đối với trật tự dựa trên luật lệ. “Giữ im lặng về vấn đề này là điều cực kỳ đáng lo ngại”, ông Saul nói.

Tranh luận về về tương lai của trật tự quốc tế

Một số chuyên gia cũng đặt câu hỏi về mục tiêu thực sự của chiến dịch quân sự. Mỹ tuyên bố chiến dịch nhằm vào các năng lực tên lửa và hải quân của Iran, trong bối cảnh Washington và Tel Aviv nhiều lần cảnh báo sẽ hành động nếu Tehran tiếp tục thúc đẩy chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo.

Trước đó, Mỹ từng khẳng định các đòn tấn công đã làm chậm chương trình hạt nhân Iran trong nhiều năm. Điều này khiến một số nhà phân tích nghi vấn về tính nhất quán trong lập luận rằng Iran đang tiến gần tới việc sở hữu vũ khí hạt nhân.

“Nếu thực sự đã đẩy lùi hàng chục năm, vậy tại sao phải tiếp tục tấn công? Lập luận rằng Iran sắp có bom hạt nhân nghe có vẻ không thuyết phục”.

Theo bà, nhiều chuyên gia an ninh hạt nhân cho rằng Iran “không hề ở gần ngưỡng đó”, và những lập luận hiện nay có thể chỉ là vỏ bọc cho mục tiêu thay đổi chế độ. “Luật quốc tế không ủng hộ việc thay đổi chế độ như một căn cứ để can thiệp”, bà nói.

Trong một diễn biến khác, Tổng thống Donald Trump tuyên bố, “công lý đã được thực thi” sau cái chết của Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei trong các cuộc tấn công. Tuy nhiên, theo Giáo sư Rothwell, nếu một cá nhân bị cáo buộc phạm tội ác quốc tế, việc xử lý cần thông qua các cơ chế pháp lý như Tòa án Hình sự Quốc tế, thay vì hành động quân sự đơn phương. Ông cho rằng, trong trường hợp không có lệnh bắt giữ quốc tế, việc sát hại một nguyên thủ có thể bị xem là hành vi “hành quyết ngoài tư pháp”.

Các cuộc không kích đã làm gia tăng căng thẳng tại Trung Đông và đặt ra nhiều câu hỏi về tương lai của trật tự quốc tế dựa trên luật lệ. Trong bối cảnh các cường quốc tiếp tục viện dẫn quyền tự vệ hoặc lợi ích an ninh quốc gia để biện minh cho hành động quân sự, tranh luận về giới hạn của luật pháp quốc tế và vai trò của các thiết chế đa phương nhiều khả năng sẽ còn tiếp diễn.