Mỹ - Israel quyết xóa sổ năng lực hạt nhân Iran: Liệu có khả thi?

Khi những cơn mưa trút xuống các tỉnh phía bắc Iran vào cuối tháng 3, một đoàn người lặng lẽ nối dài qua dãy núi Asara, đưa tiễn linh cữu của Mohammad Reza Kia. Thành phố nhỏ chỉ vài nghìn dân được phủ kín biểu ngữ, tôn vinh nhà khoa học hạt nhân trẻ tuổi như một “liệt sĩ của cuộc chiến”.

Thông tin về Kia và hoàn cảnh cái chết của anh rất hạn chế. Mẹ anh cho biết anh đã thiệt mạng trong một cuộc tấn công. Dữ liệu công khai cho thấy Kia từng là nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Khoa Kỹ thuật Hạt nhân, Đại học Công nghệ Amirkabir giai đoạn 2010 - 2017.

Cái chết của Kia, cùng với nhiều nhà khoa học Iran khác, phản ánh mức độ mà Israel và Mỹ từng sẵn sàng thực hiện nhằm bảo đảm năng lực vũ khí hóa chương trình hạt nhân của Tehran bị suy giảm đáng kể sau chiến tranh.

Yêu cầu then chốt

Thực tế, các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran tại Islamabad ngày 11/4 đã tiếp tục bộc lộ những bất đồng sâu sắc liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran, được xem là “nút thắt” lớn nhất cản trở tiến trình đối thoại.

Trong khi Washington kiên quyết yêu cầu Tehran phải hạn chế nghiêm ngặt, thậm chí dừng làm giàu uranium trong thời gian dài nhằm ngăn nguy cơ phát triển vũ khí hạt nhân, thì phía Iran lại bảo vệ quyền theo đuổi chương trình hạt nhân vì mục đích dân sự và chỉ chấp nhận các biện pháp kiểm soát mang tính tạm thời.

Chính sự khác biệt mang tính nguyên tắc này khiến các cuộc thương lượng, dù kéo dài tới 21 giờ với sự trung gian của Pakistan, vẫn không thể đạt được đột phá. Triển vọng thu hẹp khoảng cách giữa hai bên tiếp tục đứng trước thách thức.

Nhắm vào “bộ não” của chương trình hạt nhân

Trước khi Mỹ và Iran đạt được lệnh ngừng bắn, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nhấn mạnh, Washington đã tiến gần tới việc đạt được mục tiêu ngăn Iran phát triển vũ khí hạt nhân. Trong bối cảnh Iran vẫn nắm giữ hàng trăm kg vật liệu cốt lõi để chế tạo bom, cùng với hàng chục năm tích lũy chuyên môn, Mỹ và Israel đã gia tăng nỗ lực nhắm vào chính nền tảng tri thức này nhằm làm tê liệt chương trình hạt nhân Iran trong dài hạn.

“Mọi mắt xích trong chuỗi sản xuất hạt nhân đều là mục tiêu, từ nền tảng tri thức đến dây chuyền sản xuất. Mục tiêu là cắt đứt toàn bộ gốc rễ”, nguồn tin nói với CNN. “Từ những người làm việc trong phòng thí nghiệm đến các nhà máy sản xuất linh kiện cho các phòng thí nghiệm đó”.

Các vụ tấn công có hệ thống

Chỉ vài ngày sau tang lễ của Kia, một cuộc tấn công khác cách đó khoảng 480km đã khiến 9 người thiệt mạng, trong đó có Ali Fouladvand - nhà khoa học phụ trách nghiên cứu tại một tổ chức lâu nay bị phương Tây và Israel cáo buộc là bình phong nhằm tích lũy tri thức phục vụ vũ khí hóa hạt nhân.

Tổ chức này, mang tên viết tắt tiếng Ba Tư là SPND do Mohsen Fakhrizadeh - nhà khoa học hạt nhân hàng đầu được cho là bị Israel ám sát cách đây 6 năm - sáng lập. Chủ tịch hiện tại của tổ chức, Jabal Amelian, đã thiệt mạng trong làn sóng tấn công đầu tiên của Mỹ - Israel cuối tháng 2, trong khi nhiều nhân vật chủ chốt khác đã bị nhắm mục tiêu có hệ thống từ năm ngoái.

Theo các nguồn tin, Israel dường như đóng vai trò chủ đạo trong việc ám sát các cá nhân liên quan đến chương trình hạt nhân Iran, kể cả ở cấp thấp, đồng thời làm suy yếu các trung tâm tri thức có thể phục hồi trong tương lai.

“Về mặt tri thức, các nhà khoa học, thư viện, kho lưu trữ, phòng thí nghiệm hóa học, những người làm việc tại đây và cả lực lượng kế cận đều là mục tiêu”, nguồn tin nói thêm.

400kg uranium đang ở đâu?

Sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 dưới thời Tổng thống Barack Obama, Iran đã đẩy nhanh quá trình làm giàu uranium bằng các máy ly tâm tiên tiến. Kết quả là nước này tích lũy được lượng uranium làm giàu cao đủ để chế tạo vũ khí hạt nhân.

Hơn 400 kg uranium làm giàu cao được cho là đang được lưu trữ tại Iran, mức khiến các tổ chức quốc tế lo ngại, bởi nhu cầu cho điện hạt nhân thông thường chỉ dưới 4%, trong khi Iran đã nâng mức làm giàu lên tới 60% sau năm 2018.

Sau các cuộc không kích hồi tháng 6/2025 của Mỹ và Israel vào những cơ sở hạt nhân kiên cố, số phận của lượng uranium này trở nên không rõ ràng. Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) Rafael Grossi cho biết vật liệu được cho là đang ở Isfahan và có thể đã được di chuyển.

Trước đó, Wall Street Journal dẫn lời các quan chức Mỹ cho biết, ông Trump từng cân nhắc một chiến dịch quân sự nhằm thu hồi số uranium này, song chưa đưa ra quyết định.

Về phía Iran, nước này giữ thái độ mập mờ về khả năng tiếp cận số vật liệu, nhưng từng đề xuất pha loãng trong quá trình đàm phán với Mỹ trước khi chiến tranh nổ ra. “Đó là một đề nghị lớn, một nhượng bộ lớn nhằm chứng minh rằng Iran chưa bao giờ muốn và sẽ không bao giờ muốn vũ khí hạt nhân”, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nhấn mạnh.

Ẩn số phía trước

Dù Israel đã nhắm vào các cơ sở và nhân lực then chốt của Iran, các chuyên gia cho rằng, năng lực hạt nhân của Iran chưa bị xóa sổ hoàn toàn.

Theo bà Nicole Grajewski, trợ lý giáo sư tại Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế thuộc Sciences Po (Paris), kho dự trữ uranium cùng hàng chục năm tích lũy tri thức kỹ thuật vẫn đủ để Iran chế tạo một loại bom hạt nhân đơn giản nếu nước này thay đổi lập trường.

“Iran vẫn có thể tạo ra vũ khí hạt nhân, vấn đề chỉ là ý chí chính trị”, bà nhận định. Điều này đồng nghĩa, ngay cả khi chiến tranh khép lại và Mỹ - Israel nghĩ rằng đã đạt được mục tiêu, bài toán hạt nhân Iran vẫn sẽ tiếp tục là một ẩn số lớn, phụ thuộc vào lựa chọn chính trị của nước này trong giai đoạn hậu xung đột.