Một tuần rung chuyển Trung Đông: Cuộc chiến chưa thấy điểm dừng

Một trong những tín hiệu đáng chú ý về cách Washington hình dung về kết cục của cuộc xung đột là tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng Mỹ nên có tiếng nói trong việc lựa chọn lãnh tụ tối cao mới của Iran. Thoạt nhìn, ý tưởng này dường như thiếu thực tế, bởi người kế nhiệm vị trí lãnh tụ tối cao của Cộng hòa Hồi giáo Iran được quyết định bởi Hội đồng gồm 88 giáo sĩ cấp cao, những người đại diện cho một hệ thống chính trị được xây dựng trên nền tảng chống lại ảnh hưởng của Mỹ.

Tuy vậy, việc ông Trump bác bỏ khả năng Mojtaba Khamenei, con trai của cố Đại Giáo chủ Ali Khamenei kế nhiệm cha mình cho thấy hai điều đáng chú ý. Thứ nhất, Washington dường như đang kỳ vọng một mô hình tương tự Venezuela, trong đó sức ép quân sự có thể buộc một chế độ thay đổi từ bên trong, thay vì trực tiếp lật đổ bằng biện pháp quân sự.

Tuy nhiên, Iran khác xa Venezuela. Đây là một nhà nước có hệ thống quyền lực chặt chẽ, lực lượng quân sự đáng kể và ảnh hưởng sâu rộng tại khu vực. Trong tuần qua, Iran vẫn duy trì các hoạt động quân sự tại khu vực Vùng Vịnh, cho thấy khả năng phản ứng của Tehran không dễ bị vô hiệu hóa trong thời gian ngắn.

Thứ hai, phát biểu của Tổng thống Trump cũng có thể hàm ý khả năng tìm kiếm một thỏa hiệp chính trị. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian, người được xem là có quan điểm tương đối ôn hòa, đã ám chỉ các nỗ lực hòa giải vào cuối tuần. Trước đó, Ngoại trưởng Iran đã tiến hành các cuộc điện đàm với Qatar và Pháp, được cho là nhằm tìm kiếm kênh trung gian.

Tuy nhiên, diễn biến thực địa lại cho thấy bức tranh phức tạp hơn. Chỉ vài giờ sau các cuộc trao đổi ngoại giao, Iran tiếp tục phóng tên lửa về phía Doha. Điều này cho thấy trong nội bộ Tehran có thể tồn tại những quan điểm khác nhau về cách thức đối phó với cuộc xung đột.

Về phía Mỹ, Tổng thống Donald Trump tuyên bố Iran muốn đối thoại, song Washington sẵn sàng tiếp tục chiến dịch quân sự. Lời kêu gọi “đầu hàng vô điều kiện” của ông Trump được một số nhà quan sát đánh giá là nhằm gia tăng sức ép tối đa, qua đó tạo điều kiện cho một thỏa thuận chính trị nếu Tehran chấp nhận xuống thang.

Trong bối cảnh đó, việc Iran có lãnh đạo mới có thể mở ra cơ hội cho các cuộc thương lượng. Nhiều chuyên gia cho rằng, một thỏa hiệp chính trị vẫn là kịch bản khả dĩ nhất để kết thúc cuộc xung đột, thay vì sự sụp đổ hoàn toàn của chế độ tại Tehran.

Ở góc độ quân sự, Mỹ cho biết chiến dịch đang đạt được những kết quả đáng kể. Theo Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), số vụ phóng tên lửa và máy bay không người lái từ phía Iran đã giảm gần 90%, trong khi hơn 30 tàu hải quân Iran bị phá hủy. Những số liệu này cho thấy Washington có thể đang tiến gần tới một số mục tiêu quân sự trước mắt.

Tuy nhiên, một diễn biến đáng chú ý là việc Iran vẫn chưa công bố người kế nhiệm vị trí lãnh tụ tối cao sau khi Đại giáo chủ Ali Khamenei qua đời. Trước đó, kế hoạch kế nhiệm từng được thảo luận rộng rãi, nhưng việc chậm trễ công bố có thể phản ánh những tranh cãi nội bộ, cũng như lo ngại về an toàn của người kế nhiệm trong bối cảnh Israel từng tuyên bố có thể nhắm mục tiêu vào lãnh đạo Iran.

Khoảng trống quyền lực này đang tạo ra cả rủi ro lẫn cơ hội. Trong khi Mỹ có thể chấp nhận sự thiếu rõ ràng về lãnh đạo khi bắt đầu chiến dịch quân sự, tình trạng này kéo dài có thể khiến việc xác định đối tác đàm phán trở nên khó khăn hơn.

Dù vậy, Iran vẫn nỗ lực duy trì hình ảnh về khả năng chống trả. Các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái tuy giảm về tần suất và hiệu quả nhưng vẫn được tiến hành nhằm phát đi thông điệp rằng Tehran chưa bị khuất phục.

Trong khi đó, cục diện khu vực cũng trở nên phức tạp hơn với các yếu tố khó lường. Israel đang đẩy mạnh chiến dịch quân sự nhằm vào lực lượng Hezbollah tại Lebanon với tốc độ nhanh, bao gồm việc yêu cầu sơ tán diện rộng chỉ vài ngày sau khi chiến dịch được công bố. Mục tiêu “giải giáp” Hezbollah có thể dẫn tới một cuộc xung đột kéo dài, hoặc quay lại trạng thái các cuộc không kích thường xuyên như thời gian trước.

Chiến dịch này dường như không nằm trong chiến lược công khai ban đầu của Mỹ, nhưng lại có thể tác động tới cục diện chung của khu vực. Điều này khiến khả năng đạt được một lệnh ngừng bắn rộng hơn trở nên phức tạp hơn.

Cùng lúc, Iran vẫn tiếp tục tìm cách gây sức ép lên các quốc gia vùng Vịnh. Những nỗ lực tấn công kéo dài suốt tuần đầu tiên của cuộc chiến cho thấy các lực lượng cứng rắn trong hệ thống quyền lực Iran có thể muốn kéo dài xung đột để buộc Mỹ và các đồng minh phải nhượng bộ.

Dù nguồn lực tấn công bằng máy bay không người lái có thể suy giảm theo thời gian, Iran vẫn còn nhiều lựa chọn chiến lược khác, từ gây sức ép tại eo biển Hormuz đến các hoạt động bất đối xứng ở nước ngoài. Những yếu tố này có thể khiến nỗ lực tìm kiếm lối thoát ngoại giao trở nên khó khăn hơn.

Cuộc xung đột hiện nay diễn ra với tốc độ chưa từng có. Sự hỗ trợ của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo trong việc xác định mục tiêu, cùng ưu thế quân sự vượt trội của Mỹ đã giúp đạt được nhiều kết quả trong thời gian ngắn.

Tuy nhiên, kinh nghiệm từ các cuộc chiến trước cho thấy những dự đoán ban đầu về thời gian và kết quả thường không chính xác. Cuộc chiến Iraq năm 2003 từng được dự báo có thể kết thúc nhanh chóng, nhưng cuối cùng kéo dài nhiều năm.

Trong bối cảnh đó, tuần đầu tiên của cuộc chiến Mỹ - Iran đã cho thấy mức độ leo thang và tàn phá nhanh chóng. Song, giống như nhiều cuộc xung đột khác trong lịch sử, khả năng kết thúc bằng các giải pháp ngoại giao vẫn là yếu tố then chốt, dù hiện tại triển vọng này vẫn còn nhiều bất định.