Một nhà văn không cần phải... viết

Shaun Tan trong phòng vẽ

Cây bút thành danh trong thế giới kỳ ảo

Shaun Tan là bút danh tiếng Anh của chàng thanh niên Trần Chí Dũng. Anh cất tiếng chào đời năm 1974 trong một gia đình người gốc Hoa di cư từ đảo Macau đến thành phố Perth, thủ phủ của bang Tây Úc nằm bên bờ Ấn Độ Dương. Có bằng tốt nghiệp loại xuất sắc trường Đại học Tổng hợp Tây Úc (UWA) ở cả hai chuyên ngành Mỹ thuật và Văn học Anh, Trần Chí Dũng vào nghề bằng những bức minh họa cho một số tạp chí khoa học viễn tưởng và phiêu lưu kinh dị. Sau một thời gian ngắn, nhà văn - họa sĩ tương lai chuyển sang địa hạt sách thiếu nhi và truyện kỳ ảo, đến nay đã là tác giả của khoảng hai chục đầu sách, trong đó phải kể đến Những con thỏ (1998), Vật vô chủ (1999), Cây đỏ (2001), Bến đậu (2006), Những câu chuyện ngoại biên (2008)... gắn liền với nhiều giải thưởng danh giá. Ở trong nước: năm 2010 Shau Tan được trao Huy chương Dromkeen của Hội đồng Văn học thiếu nhi Úc; tổng cộng mười giải Ditmar của Hội những người mê truyện khoa học viễn tưởng (liên tục từ 1993 đến 1999 mỗi năm một giải, 2000 và 2001 mỗi năm hai giải). Ở ngoài nước: của Đức - giải thưởng Jugendliteraturpreis năm 2009 (về cuốn Những câu chuyện ngoại biên); ở Mỹ - giải minh họa sách thiếu nhi đẹp nhất năm 2007, của tờ New York Times, cho minh họa cuốn Những con thỏ; ba giải Hugo của Hội truyện khoa học viễn tưởng thế giới (năm 2008 được một giải, năm 2010 được hai giải)…

Hiện nay Shaun Tan – Trần Chí Dũng là nhà văn - họa sĩ làm thuê, sống tại Melbourne cùng cô bạn gái người Phần Lan Inari Kiuru, một nhà thiết kế mỹ thuật độc lập và một con vẹt lông vàng. 

Tác phẩm Những con thỏ

Những tác phẩm trứ danh

Bến đậu là tác phẩm đầu tay của Shaun Tan với tư cách tác giả văn chương. Thoạt đầu, tác giả còn viết một ít lời, nhưng sau ba năm rà soát, chỉnh sửa bản thảo, phần lời bị tước đi dần dần và cuối cùng thấy… hoàn toàn không cần thiết nữa. Cuốn sách chỉ còn toàn tranh không chữ, nhưng cũng đủ để kể về một người đàn ông mong muốn đổi đời, nên vào những năm 1920 đã từ biệt vợ và con gái, rời Cựu Thế giới với những nhà gạch san sát, nhà bếp luộm thuộm, những nóc phố thấp thoáng đuôi rồng… Nhân vật qua được một trạm tiếp nhận thuyền nhân kiểu như ở đảo Ellis ở New York và những phép màu bắt đầu xuất hiện… Đậu lại một thành phố, thấy những nhà tháp hóa thành con cú khổng lồ, gặp những vật nuôi lạ mắt, nghe những chuyện kể lạ tai, ngắm những con thuyền chở người bay lượn giữa trời, không gian và thời gian ở đây đều là ước lệ. Hóa ra, từ bỏ một thế giới đầy ước lệ, người này tìm đến một Tân Thế giới, nhưng còn ước lệ hơn nhiều. Bến đậu được công luận đánh giá là cuốn sách lý tưởng: thấm nhuần đạo văn chương, không cần viện đến câu chữ, đặc biệt tuyệt vời ở chỗ không phải qua khâu biên tập và dịch thuật vẫn truyền bá dễ dàng.

“Minh họa giống như một cách nói dối tốt lành, bí quyết của nó là mỗi chi tiết phải có sức thuyết phục” - tâm niệm như thế, nhưng họa sĩ không quên chú trọng chất văn: kỳ thực, chi tiết thuyết phục cũng là một bí quyết để làm nên thứ văn chương đáng đọc.

Cuốn sách mới nhất của Shaun Tan – Những câu chuyện ngoại biên, đưa ta vào thế giới êm đềm của một thị trấn Úc tiêu biểu với những căn phòng trang trí theo kiểu Phục hưng, đột nhiên gặp những hiện tượng lạ lùng khôn tả. Ví dụ, tự dưng đến kế chỗ trong phòng là một chàng sinh viên có khổ người không hơn một… con chữ in trong trang sách. Khi đã có một cơ cấu tưởng tượng của riêng mình để vẽ ra những đồ vật - nhân vật lạ lùng, Shaun Tan phóng bút không chỉ vì tranh. Shaun Tan biết lôi kéo ta cùng ướm tình huống đó vào mình, nhập thân vào những bức tranh với các chi tiết lạ thường và hơn nữa – vào một câu chuyện li kỳ trọn vẹn.

Tác phẩm Vật vô chủ

Hai giải cao nhất trong cùng một năm

Đỉnh cao sáng tạo của Shaun Tan là Vật vô chủ - cuốn tiểu thuyết bằng hình kể chuyện nhân vật tên Sơn với một hứng thú kỳ lạ: đi nhặt những cái… nắp chai. Nhờ sự giúp đỡ của “chuyên gia phân loại nắp” cậu đã gặp trên bãi biển một vật vô chủ. Màu đỏ. Rất to. Nó vừa giống cái chum đựng đường lại vừa giống nồi hơi tàu thủy, cứ như một vật thể lạ lạc đến từ hành tinh khác, giữa một thành phố chật ních những thiết bị kỹ thuật và những con người đội cùng một kiểu mũ, vậy mà chẳng ai ngó ngàng tới. Sơn hiểu: vật thể này bị đặt không đúng chỗ, nên quyết tâm đi tìm cho nó một chỗ đặt xứng đáng. Chẳng bao lâu, Sơn tìm thấy một khu rừng cấm và chuyển vật lạ vào đó. Sơn đâu có biết, rốt cuộc mình có trả nó về đúng chỗ hay không… Thì ra, tất cả các đồ vật ở đó đều bị đặt không đúng chỗ, tuy thế, chúng vẫn tỏ ra không bất hạnh, thế mới kỳ khôi! Họa sĩ kiêm nhà văn thích nghĩ ngợi và thích quan sát xem nhân vật của mình phản xạ thế nào trước thế giới do anh bịa ra. Rồi sẽ ra sao nếu như Sơn bỏ mặc đồ vật vô chủ rồi quay về chốn cũ của cậu? Hoặc, nếu như bên cạnh mình bỗng có một chú bò thông thái và biết nói năng?… Đó là một cuốn truyện cực ngắn, vẻn vẹn 31 trang, được kể toàn bằng tranh, nhưng rất cuốn hút, khiến ta chỉ muốn đọc đi đọc lại, rồi khao khát mở cho mình một cuộc kiếm tìm những vật vô chủ… Vật vô chủ đã được tác giả cùng đạo diễn Andrew Ruhemann chuyển thành bộ phim hoạt hình dài mười bảy phút và giành được giải Oscar 2011 của Viện Hàn lâm Điện ảnh Mỹ… 

Ngày 31.5.2011, Shaun Tan đã vượt qua 175 ứng viên từ 62 nước, đến Thụy Điển nhận Giải thưởng Astrid Lindgren 2011 dành cho tác phẩm văn học thiếu nhi xuất sắc trong năm. Được chính phủ Thụy Điển thành lập và bắt đầu trao từ năm 2002, đến nay Giải thưởng Astrid Lindgren đã được tín nhiệm là giải “Nobel nhỏ” với mức thưởng 5 triệu krona (xấp xỉ 550.000 euro). Theo nhận xét của ban giám khảo giải A. Lindgren, Shaun Tan biết kết hợp trong tác phẩm của mình cả văn chương và hình ảnh, mở lối đi mới cho sự phát triển của thể loại sách tranh dành cho thiếu nhi. Tài nghệ xuất chúng của người kể chuyện được kết hợp với tính nhân văn sâu sắc, mỗi cuốn sách của Shaun Tan là một thể nghiệm ở các cung bậc cả từ ngữ lẫn hình vẽ. Minh họa của Shaun Tan tạo nên cả một vũ trụ. Ký ức về thời thơ ấu và niên thiếu đã trở thành ngọn hải đăng không bao giờ tắt trong tâm trí tác giả để làm nên những câu chuyện kể bằng tranh vạn năng gửi đến tất cả mọi người, không phân biệt độ tuổi… 

Thuộc số hiếm hoi trong giới họa sĩ, Shaun Tan chẳng bao giờ gặp khó khăn để không những vẽ, mà còn kể những câu chuyện hấp dẫn. Hôm 17.6.2011, tạp chí Đức Der Spiegel đã phỏng vấn Shaun Tan và anh có cách trả lời hết sức độc đáo: tuyệt nhiên không cần nói hoặc viết, chỉ dùng cây bút chì trong tay mà kể được hết về mình, về các bạn đọc, về những cảm xúc ở Hollywood, về sự khác biệt giữa minh họa đẹp và minh họa xấu, về chỗ làm việc và những dự kiến sắp làm…