Mở rộng chỉ định thầu, đàm phán giá không được làm suy giảm cạnh tranh

Không dùng chỉ định thầu để xử lý những khó khăn có thể khắc phục

Góp ý dự án luật, ĐBQH Lã Thanh Tân (TP. Hải Phòng) đánh giá cao sự đổi mới toàn diện của dự thảo Luật nhằm tháo gỡ vướng mắc trong thực tiễn, đơn giản hóa thủ tục hành chính và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền.

Đấu thầu là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến ngân sách, đầu tư công, tài sản công, đất đai và đầu tư kinh doanh. Vì vậy, sửa đổi Luật Đấu thầu phải đồng thời giải quyết 2 yêu cầu: tạo thuận lợi thực chất cho hoạt động đầu tư, mua sắm; nhưng không làm suy giảm tính cạnh tranh, tính minh bạch và khả năng kiểm soát của Nhà nước.

Đại biểu lưu ý việc mở rộng phạm vi chỉ định thầu là nội dung rất đáng quan tâm, bởi tác động trực tiếp đến mức độ cạnh tranh và nguy cơ thất thoát, lãng phí.

“Tôi đồng ý có những trường hợp cần lựa chọn nhanh, có tính chất đặc thù, không thể tổ chức cạnh tranh thông thường. Nhưng chỉ định thầu phải là ngoại lệ có điều kiện, không nên trở thành phương thức thuận tiện để xử lý những khó khăn vốn có thể khắc phục bằng việc chuẩn bị dự án tốt hơn”, đại biểu nhấn mạnh.

Theo đại biểu, chậm tiến độ không phải lúc nào cũng xuất phát từ quy trình đấu thầu. Nguyên nhân có thể nằm ở khâu chuẩn bị đầu tư, giải phóng mặt bằng, thiết kế, xác định giá, bố trí vốn hoặc phối hợp giữa các cơ quan. Nếu không phân biệt nguyên nhân mà chuyển sang chỉ định thầu, có thể xử lý được biểu hiện trước mắt nhưng không khắc phục được những điểm nghẽn thực sự.

Do đó, đại biểu đề nghị quy định rõ điều kiện áp dụng chỉ định thầu theo hướng phải có căn cứ khách quan, chứng minh vì sao không thể hoặc không phù hợp để áp dụng phương thức cạnh tranh thông thường; xác định rõ yêu cầu về năng lực nhà thầu, căn cứ giá, hiệu quả kinh tế và trách nhiệm của người quyết định. Những trường hợp đặc biệt phải được giải trình, lưu trữ hồ sơ và chịu hậu kiểm. Đồng thời, cần rà soát toàn bộ các trường hợp chỉ định thầu để bảo đảm các ngoại lệ được quy định có giới hạn, không chồng lấn và không thu hẹp quá mức phạm vi đấu thầu.

Ủng hộ việc tăng tính chủ động cho chủ đầu tư, đơn vị mua sắm trong lựa chọn phương thức, quy trình phù hợp với nhu cầu thực tế, đại biểu nhấn mạnh, cần phân biệt rõ trao quyền tự chủ với buông lỏng kiểm soát. Theo đó, cần thiết kế cơ chế hậu kiểm theo mức độ rủi ro: những quyết định có giá trị lớn, sử dụng nguồn lực công đáng kể hoặc áp dụng ngoại lệ về cạnh tranh cần được kiểm soát chặt hơn; những hoạt động mua sắm thông thường, rủi ro thấp nên được đơn giản hóa thực chất.

Đối với mua sắm trong lĩnh vực đặc thù như thuốc, thiết bị y tế, đại biểu đề nghị chuyển mạnh từ tư duy lựa chọn phương án có giá thấp sang lựa chọn phương án đem lại hiệu quả kinh tế tổng thể tốt nhất, bởi giá mua ban đầu chưa phản ánh đầy đủ chi phí vận hành, bảo dưỡng, thay thế và chất lượng sử dụng trong suốt vòng đời.

Với đàm phán giá thuốc và thiết bị y tế, đại biểu Lã Thanh Tân đề nghị quy định nguyên tắc xác định giá tham chiếu, nguồn dữ liệu và trách nhiệm kiểm chứng dữ liệu. Trường hợp cần bảo mật thông tin thương mại phải giới hạn trong phạm vi thật sự cần thiết; đồng thời bảo đảm cơ quan thanh tra, kiểm toán và cơ quan có thẩm quyền được tiếp cận đầy đủ thông tin để kiểm tra.

Mua sắm y tế cần linh hoạt nhưng phải kiểm soát chặt chẽ

Cùng quan tâm đến mua sắm trong lĩnh vực y tế, ĐBQH Phạm Thu Xanh (TP. Hải Phòng) đề nghị hoàn thiện dự thảo theo hướng bảo đảm cơ sở y tế có thể mua sắm kịp thời; đồng thời, kiểm soát được chất lượng, giá thanh toán và khả năng cung ứng thực tế.

Theo đại biểu, dự thảo đã cho phép mua sắm tập trung thuốc hiếm, thuốc cần mua với số lượng ít và ký thỏa thuận khung với một hoặc nhiều nhà thầu. Tuy nhiên, cần quy định rõ hơn quyền xử lý của bệnh viện khi chưa có kết quả mua sắm tập trung, không lựa chọn được nhà thầu hoặc nhà thầu không cung cấp đủ hàng.

“Thiếu thuốc có thể được dự báo trước khi kho hết hàng. Nếu chỉ xử lý khi đã xảy ra tình huống cấp cứu hoặc đã gián đoạn điều trị, cơ chế mua sắm phản ứng quá muộn. Đối với thuốc hiếm và thuốc có ít nhà cung cấp, giá trúng thầu thấp cũng không có ý nghĩa nếu nhà thầu không thực hiện được việc giao hàng”, đại biểu phân tích.

Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung quyền chủ động mua sắm của cơ sở y tế khi có căn cứ về nguy cơ gián đoạn điều trị trong các trường hợp trên; xác định rõ người quyết định, căn cứ lựa chọn hình thức mua và giới hạn khối lượng trong thời gian chờ nguồn cung thay thế.

Theo đại biểu, Nghị định về lựa chọn nhà thầu cần cụ thể hóa dấu hiệu kích hoạt theo tồn kho, nhu cầu điều trị và thời gian cung ứng, cùng hồ sơ giải trình về giá, đồng thời không sử dụng tiêu chí quá rộng trong quy định về chỉ định thầu để thay cho cơ chế xử lý có điều kiện này.

Liên quan đến đàm phán giá khi mua trực tiếp thiết bị y tế từ chủ sở hữu, chủ sở hữu số lưu hành hoặc đại lý được ủy quyền, đại biểu Phạm Thu Xanh đánh giá mục tiêu giảm chi phí trung gian là phù hợp. Tuy nhiên, điều kiện áp dụng cơ chế này chưa gắn rõ với tính đặc thù của gói thầu hoặc tình trạng cạnh tranh trên thị trường, trong khi việc nhà cung cấp có tư cách bán trực tiếp chưa đủ để chứng minh giá hợp lý. Do đó, nếu được áp dụng phổ biến, cơ chế này có thể làm giảm cạnh tranh giữa các thiết bị đáp ứng cùng nhu cầu chuyên môn.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung điều kiện và căn cứ quyết định áp dụng đàm phán trực tiếp. Đối với thị trường có nhiều sản phẩm thay thế phù hợp, phải giải trình được lý do không tổ chức cạnh tranh và lợi ích của đàm phán trực tiếp. Căn cứ đàm phán phải là giá giao dịch có thể kiểm chứng, không chỉ dựa vào giá niêm yết hoặc giải trình của chính bên bán; đồng thời ghi nhận đầy đủ chiết khấu, hoàn trả và hỗ trợ có giá trị kinh tế để xác định số tiền thực trả.

Đối với quyền quyết định bảo mật giá và thông tin đàm phán, đại biểu Phạm Thu Xanh đề nghị Luật quy định giới hạn rõ về căn cứ, phạm vi thông tin, thời hạn và việc xem xét lại quyết định.

“Bảo mật đối với công chúng không làm mất quyền tiếp cận đầy đủ của cơ quan thanh tra, kiểm toán và cơ quan quản lý quỹ bảo hiểm y tế trong phạm vi thẩm quyền. Vẫn phải công khai kết quả lựa chọn, phạm vi mua sắm và lý do bảo mật để có cơ sở giám sát”, đại biểu nêu rõ.