Mở cánh cửa số, mở lối vùng cao: Bài cuối: Không để ai đứng ngoài xã hội số

Điểm nghẽn “hạ tầng con người”

Điện thoại thông minh đã có. Internet cũng đã về đến bản làng. Nhưng với ông Giàng Vần Vàng, dân tộc Mông (thôn Ma Sào Phố, xã Nghĩa Thuận), việc bước vào không gian số vẫn chưa phải chuyện dễ dàng. Ông đã được tuyên truyền, hướng dẫn về kỹ năng số. Thế nhưng, những tiện ích trên điện thoại vẫn chưa trở thành một phần quen thuộc trong đời sống hằng ngày.

Thực tế từ câu chuyện của ông Vàng đã đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời: Khi hạ tầng số từng bước phủ đến thôn, bản, các nền tảng số đã có, tổ công nghệ số cộng đồng được thành lập, các lớp tập huấn được tổ chức, vì sao vẫn còn những người dân đứng ngoài không gian số?

Câu trả lời có lẽ không chỉ nằm ở chiếc điện thoại hay đường truyền Internet. Tại những địa bàn còn được xem là “vùng lõm số”, phổ cập kỹ năng số mới chỉ là điểm khởi đầu. Điều quan trọng hơn là giúp người dân có đủ sự tự tin và khả năng tự sử dụng công nghệ để giải quyết những việc gắn với cuộc sống: tiếp cận dịch vụ công, học tập, giao dịch, quảng bá sản phẩm, tìm kiếm thông tin, tìm kiếm thị trường và kết nối với xã hội.

Nhìn từ xã Tùng Vài, khi công nghệ được đặt cạnh những nhu cầu cụ thể, người dân bắt đầu hình thành những thói quen số mới. Chuyển đổi số được triển khai trên nhiều lĩnh vực, từ chính quyền số, kinh tế số, xã hội số đến xây dựng công dân số. Các hoạt động “Bình dân học vụ số” cũng thường xuyên được tuyên truyền, cập nhật trên Trang thông tin điện tử và các nền tảng số của xã. Nhưng, giữa việc “có thể làm” và “tự làm được” vẫn còn một khoảng cách.

Chị Sùng Thị Mo, thôn Lùng Chu Phìn (xã Tùng Vài) cho biết, chỉ cần có điện thoại thông minh và kết nối Internet, người dân có thể kê khai hồ sơ, thực hiện thủ tục hành chính trên Cổng Dịch vụ công quốc gia. “Giờ chỉ cần có điện thoại thông minh và kết nối Internet đều có thể kê khai hồ sơ, thực hiện các thủ tục hành chính trên Cổng Dịch vụ công quốc gia. Tuy nhiên, khi thao tác trên môi trường mạng, tôi vẫn còn lúng túng, chưa thực sự thành thạo và vẫn cần sự hướng dẫn của cán bộ”, chị Mo chia sẻ.

Câu chuyện của chị Mo cho thấy một khoảng cách: Có kết nối Internet không đồng nghĩa với có năng lực sử dụng Internet hiệu quả. Khoảng cách ấy càng rõ hơn ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nơi một bộ phận người dân, nhất là người cao tuổi hoặc những người chưa quen sử dụng điện thoại thông minh, vẫn gặp khó khăn khi tiếp cận các nền tảng số.

Nếu hạ tầng viễn thông tạo điều kiện để người dân kết nối thì kỹ năng, sự tự tin và khả năng tự xử lý tình huống mới quyết định họ có thể sử dụng kết nối ấy đến đâu. Đó chính là điểm nghẽn ở “hạ tầng con người”.

Biết dùng, biết tự bảo vệ

Càng bước sâu vào không gian số, những yêu cầu đặt ra với người dân càng nhiều hơn. Công nghệ giúp người dân vùng cao tiếp cận nhanh hơn với thông tin, dịch vụ công và những tiện ích thiết yếu. Nhưng phía sau những thuận tiện ấy là không ít nguy cơ rình rập trên môi trường mạng.

Giả mạo cán bộ, cơ quan Nhà nước; gửi đường link không rõ nguồn gốc; chiếm đoạt tài khoản; dụ dỗ người dân cung cấp thông tin cá nhân... những thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi, trong khi kỹ năng nhận diện và phòng tránh của một bộ phận người dân vùng cao vẫn còn tồn tại những hạn chế hạn chế. Vậy nên, biết sử dụng điện thoại hay một nền tảng số vì thế mới chỉ là bước đầu. Người dân còn cần biết nhận diện dấu hiệu bất thường, biết khi nào không nên nhấp vào một đường link, không cung cấp mã xác thực cho người lạ và kiểm chứng thông tin trước khi thực hiện giao dịch trực tuyến.

Tại xã biên giới Phó Bảng, sự khác biệt về kỹ năng số giữa các nhóm dân cư khiến một bộ phận người dân vẫn gặp khó khăn trong việc nhận diện những dấu hiệu bất thường trên môi trường mạng. Trước thực tế đó, cấp ủy, chính quyền địa phương cùng các tổ chức chính trị - xã hội đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng công nghệ an toàn cho người dân.

Phó Trưởng Công an xã Phó Bảng (tỉnh Tuyên Quang) Đại úy Lệnh Quốc Lưu cho biết, thời gian qua, Công an xã đặc biệt chú trọng công tác nắm tình hình, tuyên truyền và phòng ngừa tội phạm lừa đảo công nghệ cao trên không gian mạng. Theo Đại úy Lệnh Quốc Lưu , “Đơn vị thường xuyên phối hợp với Ban Chỉ huy Quân sự xã, Đồn Biên phòng Phó Bảng và các lực lượng ở cơ sở để nắm chắc tình hình địa bàn, kịp thời trao đổi thông tin, phát hiện những phương thức, thủ đoạn lừa đảo mới để tuyên truyền, cảnh báo người dân”.

Từ những buổi tuyên truyền tại thôn, bản, khu dân cư, các cảnh báo được truyền tải theo cách gần gũi hơn với đời sống của bà con. Theo Đại úy Lệnh Quốc Lưu, Công an xã ưu tiên sử dụng tiếng dân tộc, với nội dung ngắn gọn, dễ hiểu, dễ nhớ, phù hợp với phong tục, tập quán của người dân. Qua đó, giúp người dân nâng cao ý thức cảnh giác, chủ động phòng ngừa, không để các đối tượng lợi dụng không gian mạng để thực hiện hành vi lừa đảo, đồng thời kịp thời thông báo cho lực lượng chức năng khi phát hiện vụ việc có dấu hiệu nghi vấn.

Bởi vậy, đưa người dân vào không gian số vì thế không chỉ dừng ở việc giúp họ biết sử dụng một chiếc điện thoại hay một nền tảng trực tuyến. Quan trọng hơn, đó là quá trình hình thành khả năng tự bảo vệ mình trước những rủi ro mới.

Để không ai bị bỏ lại phía sau

Ở Lũng Cú, câu chuyện chuyển đổi số đang đi xa hơn những thao tác trên điện thoại. Chuyển đổi số được đặt trong tổng thể nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, nhất là thương mại, du lịch và dịch vụ. Công nghệ mở thêm cơ hội để hình ảnh cảnh quan, văn hóa, con người, sản phẩm và nông sản của địa phương tiếp cận du khách, thị trường rộng hơn.

Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Lũng Cú Dương Ngọc Đức khẳng định, chuyển đổi số là một trong những giải pháp quan trọng để khai thác tốt hơn tiềm năng, lợi thế của địa phương. “Người dân mới chính là chủ thể của phát triển du lịch. Vì vậy, chuyển đổi số không chỉ là đưa thông tin, sản phẩm lên môi trường mạng mà còn phải gắn với nâng cao nhận thức, kỹ năng phục vụ du khách; giữ gìn cảnh quan, bảo vệ môi trường, bảo tồn bản sắc văn hóa và kiến trúc truyền thống”, ông Dương Ngọc Đức nhấn mạnh.

Tại xã Lâm Bình, mô hình “Làng sáng tạo nội dung số gắn với phát triển du lịch”, giai đoạn 2026 - 2030, hướng tới việc khuyến khích người dân trở thành những “người kể câu chuyện bản làng”. Câu chuyện ấy có thể bắt đầu từ một sản phẩm nông nghiệp, một cảnh quan, một nét văn hóa hay một sinh hoạt thường ngày. Từ những video giới thiệu sản phẩm đến các hoạt động phát trực tiếp tại nương rẫy, bản làng, công nghệ mở thêm phương thức kết nối người sản xuất với người tiêu dùng, cộng đồng địa phương với du khách. Đích đến không chỉ là quảng bá hình ảnh, mà còn tạo thêm cơ hội sinh kế, thu nhập ngay tại quê hương.

Trong hành trình ấy, Bộ đội Biên phòng tỉnh Tuyên Quang cũng tham gia hỗ trợ, đồng hành với chính quyền và người dân. Các đơn vị biên phòng phối hợp với địa phương tổ chức tập huấn, hướng dẫn cán bộ, công chức, người dân sử dụng thiết bị công nghệ, phần mềm quản lý, nền tảng làm việc trực tuyến và dịch vụ công trực tuyến. Thiếu tá Lò Ngọc Quý, Chính trị viên phó Đồn Biên phòng Lũng Cú chia sẻ, “khi người dân có cuộc sống tốt đẹp hơn nhờ chuyển đổi số, tình cảm với Đảng, với Nhà nước và với lực lượng Biên phòng càng thêm gắn bó. Người dân tự giác tham gia bảo vệ đường biên, mốc giới, trở thành những ‘công dân số’, vừa làm kinh tế, vừa tích cực tham gia giữ gìn an ninh trật tự. Chuyển đổi số sẽ trở thành công cụ vừa phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, vừa góp phần củng cố quốc phòng - an ninh nơi phên giậu của Tổ quốc”.

Từ một chiếc điện thoại, câu chuyện vì thế đã đi xa hơn việc sử dụng một ứng dụng hay hoàn thành một thủ tục trực tuyến. Nó chạm đến cách người dân làm kinh tế, tiếp cận thông tin, bảo vệ mình trên không gian mạng và tham gia vào đời sống cộng đồng.

Nói tiếp về ông Giàng Vần Vàng, câu chuyện của ông không nên chỉ được nhìn như một trường hợp “chưa biết sử dụng công nghệ”. Đó là một mảnh ghép cho thấy, phía sau những con số về hạ tầng, lớp học và lượt người tham gia vẫn còn những con người cần được đồng hành lâu hơn. Bởi, khoảng cách số không tự mất đi chỉ vì điện thoại thông minh trở nên phổ biến. Khoảng cách ấy chỉ thực sự được thu hẹp khi người dân có đủ điều kiện, kỹ năng và sự tự tin để sử dụng công nghệ phục vụ chính cuộc sống của mình.

Vùng cao Tuyên Quang - nơi mà những khoảng cách về địa hình, điều kiện sống và kỹ năng số vẫn còn hiện hữu. Nhưng cùng với đó, những con đường mới cũng đang mở ra. Mục tiêu cuối cùng của “Bình dân học vụ số” không phải là đưa người dân lên mạng bằng mọi giá. Mà điều quan trọng hơn là giúp mỗi người có thêm quyền lựa chọn: tiếp cận dịch vụ, học tập, làm việc, sản xuất, kinh doanh và kết nối với xã hội. Khi ấy, chiếc điện thoại trong tay người dân vùng cao không chỉ là một thiết bị kết nối Internet. Nó trở thành một công cụ để họ tự mở thêm những cánh cửa mới cho cuộc sống của mình.